मी आणि अध्यात्म (४)

 

सगळ्या गोष्टींवरचा विश्वास उडत होता. कोणाच्या कसल्याही बोलण्याला प्रश्न, उपप्रश्न तयार असत. रुक्षपणा येत गेला. कडवटपणाही राहत असे. इतकं होऊन वाममार्गाला कसा लागलो नाही याचं आश्चर्य वाटतं. ना उधळपट्टी करून कर्जबाजारी झालो, ना जबाबदाऱ्या टाळल्या. परिवार, आप्त यांनी सहन मात्र भरपूर केलं. अर्थात मानसिक दृष्टीने. कारण प्रत्यक्षात मी कोणालाही काही त्रास देत नसे. ना कधी मारहाण केली, ना लुबाडले, ना बाकी काही नुकसान केले. फक्त वागण्या बोलण्यात जरा फटकळ झालो होतो आणि माझं अस्वस्थ असणं, उद्ध्वस्त होणं; माझ्यावरच्या मायेपोटी त्यांना अस्वस्थ करत होतं. याच काळात भरपूर समज, गैरसमज पसरवण्यात आले. बदनामी करण्यात आली. चारित्र्यहनन करण्यात आले. संशय पसरवण्यात आले. अन हे सारे एखादी मोहीम चालवावे असे. मी संपूर्ण एकाकी झालो होतो. जवळचेही दूर झाले होते. तटस्थ झाले होते. कोणीही मला ना समजून घेत होते, ना माझ्या वेदनेवर फुंकर घालत होते. एक तर तोवरचा माझा जीवनप्रवास इतका समजूतदार, इतका हिमतीचा आणि शक्तीशाली होता; की याला काही मदत लागू शकते, आधार लागू शकतो; अशी कल्पनाही मनात न येणारेही होते. बरं प्रत्येकाला काय आपली परिस्थिती जाहिरात करून सांगणार का? ते ना शक्य असते, ना योग्य, ना आवश्यक. हे सगळं आतल्या आत जिरत होतं. कधीतरी एखादे वेळेस ज्वालामुखी फुटत असे. पुन्हा सगळे शांत.

दिवस जात होते एवढंच. मी लोकसत्ता दैनिकात काम करायचो. आम्हाला नव्यानेच ltc (देशात कुठेही कुटुंबासोबत फिरून येण्यासाठी सुटी आणि विशिष्ट रक्कम) सुरू झाली होती. मला कुटुंब म्हणजे आईवडील. विचार केला कुठे जावे? काय करावे? की सवलत सोडून द्यावी? सवलत सोडणे वेडेपणा झाला असता. फिरण्याची हौस होतीच. सोबत आईवडिलांना घेऊन कुठे जावे? मनात आले - वडिलांनी रामकृष्ण मिशनची मंत्रदीक्षा घेतली होती. बेलूरला मात्र कधी गेले नव्हते. मग तोच बेत पक्का केला. वास्तविक मी देव धर्मापासून दूर गेलेला. याच विषयावरून घरी एक प्रकारचा तणाव. मात्र बेलूरला जाण्याचा निर्णय करताना काहीही त्रास झाला नाही. मनाची चलबिचल झाली नाही. आता याचा विचार करताना मनात येते, काय कारण असेल यापाठी? एक तर कोणाबद्दल वा कशाबद्दल आकस किंवा दुष्टता नसणे. जे काही होते, ते फक्त सत्यशोधन आणि माझ्या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे एवढेच. अन हे केवळ सांगण्यापुरते नाही तर अगदी आतून. त्यामुळे हा निर्णय घेताना चलबिचल झाली नसावी. अर्थात हा माझा कयास. दावा नाही. मग बेलूरला जाण्याच्या कार्यक्रमात श्रीरामकृष्णांचे जन्मस्थान कामारपुकुर आणि सारदा मां यांचे जन्मस्थान जयरामवाटी; तसेच गंगासागर आणि कामाख्या; यांचाही समावेश झाला. ठरल्याप्रमाणे सगळा प्रवास छान पूर्ण करून आलो.

या प्रवासात एक मोठी रोमांचक आणि अतिशय महत्त्वाची घटना घडली. कदाचित त्यासाठीच हे सारे जुळून आले असावे. जयरामवाटी आणि कामारपुकुर आटोपून आम्ही ठरल्यानुसार बेलूरला आलो. तिथे काही दिवस मुक्काम होता. एक दिवस कोलकात्यातील रामकृष्ण मिशनशी संबंधित स्थळे पाहण्यासाठी गेलो. त्या स्थळांमध्ये स्वामी विवेकानंद यांच्या जन्मगृहाचाही समावेश होता. आम्ही तिथे पोहोचलो. माझी त्या घरी जाण्याची ती तिसरी वेळ होती. पहिल्यांदा गेलो तेव्हा ते बंद होते. बाहेरून 'हेच ते घर' असे म्हणून परत आलो होतो. दुसऱ्या वेळी गेलो तेव्हा एक चौकीदार होता. कोणी येईल तेव्हा घर उघडून दाखवणे हे त्याचे काम. मलाही त्याने पूर्ण घर दाखवले होते. जुने जीर्ण घर, हलणारा जिना, झुडुपे; असे असूनही समाधान लाभले होते. ही तिसरी वेळ होती. यावेळी ते घर रामकृष्ण मिशनने ताब्यात घेतले होते. हे घर स्वामीजींच्या वेळी होते तसे पुन्हा उभारण्याची योजना तयार झाली होती. त्यानुसार कामही सुरू झाले होते. घराचा काही भाग पाडून झाला होता. काही उरला होता. तेथे असलेल्या मिशनच्या स्वामींनी त्याबद्दल माहिती सांगितली. आम्ही परतलो.

परंतु का कोणास ठाऊक; राहून राहून वाटत होते की, आपण पूर्वी पाहिलेले घर आणि आज पाहिलेले घर आणि आकारास येणाऱ्या घराची योजना यांचा काही ताळमेळ बसत नाहीय. कारण काहीच नव्हते. शिवाय मी काही तज्ञ नव्हतो त्या विषयातला. आजूबाजूचा परिसर बदललेला असू शकतो. त्यामुळेही वेगळं काहीतरी वाटत असेल. किंवा आपण पूर्वी पाहिले ते पूर्ण नसेल वा ते बरोबर नसेल. किंवा आणखीन काही. पण मनातलं जुनं चित्र आणि नवीन चित्र जुळत मात्र नव्हते. तो दिवस आणि रात्र तसेच गेले. मधूनच स्वामीजींचे घर मनात उसळी मारत असे. आमचा मुक्काम बेलूर मठाच्या निवास व्यवस्थेतच होता. दुसऱ्या दिवशी श्रीरामकृष्णांच्या मंदिरात गेलो. सभामंडपात बसलो. येणारे जाणारे चालूच होते. पुन्हा कालचाच विषय मनात सुरू झाला. अन कोणास ठाऊक कशी तंद्री लागली. आजूबाजूचं भान विसरून गेलो. अचानक पाठीवर थपकी बसल्यासारखं वाटलं. मान वळवून पाहतो तर काय? प्रत्यक्ष खांद्यावर धोतराचा सोगा टाकलेले हसतमुख श्रीरामकृष्ण. माझं लक्ष गेल्याबरोबर म्हणाले, 'अरे कसला विचार करतो आहेस? एका घराचा? इमारतीचा? हे सगळं काळाच्या ओघात बदलणारं, वाहून जाणारं आहे. तू हे जे मंदिर मंदिर करतो आहेस, ठाकूर ठाकूर करतो आहेस, आरती न प्रसाद करतो आहेस, ही बाजूने वाहणारी गंगा पाहतो आहेस; ते सगळंच काळाच्या उदरात गडप होणार आहे कधी ना कधी. हे सगळं जाणारं आहे. त्याचा कसला विचार करतोस? सत्य त्याच्या पलीकडे आहे. त्यावर लक्ष दे. ते धरून ठेव.' अन हसत हसत ते गर्भगृहात निघून गेले. पुन्हा सगळं जसं होतं तसं. लोक येत होते, जात होते. मी सभामंडपात बसलो होतो. काय होतं हे सारं? काय पाहिलं होतं मी? काय अनुभवलं होतं? कोणी म्हणतील साक्षात्कार, कोणी म्हणतील भ्रम, कोणी म्हणतील मनोरुग्ण. मी काहीच म्हणत नाही. तेव्हांही म्हटलं नाही, नंतरही म्हटलं नाही, अन आताही म्हणत नाही. मात्र एक नक्की की, त्यानंतर विचार करण्याची दिशा आणि पद्धतच सगळी बदलत गेली. ठाकुरांचे शब्द आठवत राहतात - 'सत्य त्यापलीकडे आहे. त्यावर लक्ष दे.' त्या सत्य वा कल्पनेतल्या अनुभवानंतर जुना मी जणू शेजारच्या जान्हवीत वाहून गेला. सगळ्या गोष्टींकडे पाहताना, तो अनुभव हा संदर्भबिंदू झाला. स्वामीजींचे घर पाहून आल्यानंतरची चलबिचल पूर्ण थांबून गेली. पण म्हणजे सगळे झाले असे नव्हते. त्या क्षणी जरी मन शांत झाले, तरी या विश्वव्यापाराच्या पल्याड असलेल्या सत्याने मनाला पछाडले. आपल्याला ते कळलं पाहिजे असा ध्यास मनाने घेतला. अर्थात लौकिक जीवनही सुरू होतंच. नोकरी, संघटना, दौरे, लेखन, घर हे सगळं सुरू होतंच. लौकिक आयुष्य, त्यातील अस्वस्थता आणि अपूर्णता, अन दुसरीकडे सत्याचा ध्यास; असे दोन प्रवाह वाहू लागले.

('माझा अध्यात्मप्रवास : देवभक्तीकडून सत्यशोधाकडे' या आगामी पुस्तकाच्या 'महासंघर्ष' या प्रकरणातील काही अंश.)

मी आणि अध्यात्म (३)

 

कोणाकोणाशी होता हा संघर्ष? स्वतःशी. स्वतःच्या बुद्धीशी, भावनांशी, गरजांशी, श्रद्धांशी, गृहितकांशी, मान्यतांशी, आप्तांशी. मित्र मैत्रिणींशी, समाजाशी. घरी, दारी, कामाच्या ठिकाणी. अन प्रत्यक्ष ईश्वराशी. मनाची क्षुब्धता जसजशी वाढत गेली तसतसे प्रत्येक गोष्टीला प्रश्नांकित करणे सुरू झाले. विश्वास नावाची गोष्ट उडून गेली. सहिष्णुता लोपली. सुरुवात तर घरातूनच झाली. माझा सरळ सवाल होता आई वडिलांना - तुमचा देव काय झोपला आहे का? की माशा मारतो आहे? का म्हणून मी मानायचं की देव आहे? सगळी त्याची लेकरे आहेत तर मी सावत्र आहे का? मला माझं आयुष्य तो का देत नाही? त्या सरळमार्गी, सज्जन, पापभिरू, श्रद्धाळू जोडप्याकडे काहीही उत्तर नव्हतं. भांडणे वगैरे नाही झालीत. कधीतरी आवाज चढला असेल पण भांडण सुरू आहे, तमाशे झाले; असं नाही. मात्र एक शांत संघर्ष सुरू झाला. घरी काही पूजा, नवरात्र, सप्ताह वगैरे असेल तर मी पूर्ण अलिप्त राहत असे. वरच्या मजल्यावरील माझ्या खोलीत काही तरी करत बसे पण सहभागी होणे बंद. शनिवार, चतुर्थीचे उपवास एका झटक्यात बंद. उपवास बंद करताना विशिष्ट पद्धत असते. संबंधित देवतेची पूजा, अभिषेक; असे काहीतरी. मी काहीही केले तर नाहीच पण धुडकावून लावले. आईला फक्त सांगितले की, आता उपवास नाही. उपवासाच्या दिवशी नेहमीप्रमाणे जेवणार. बस. मंदिरांमध्ये जाणे बंद.

धर्म, अध्यात्म, ईश्वर यांच्याशी संबंधित जे जे असेल ते स्वतःपुरते फेटाळून लावणे. कोणी ते सारे करत असेल तर त्याला विरोध नव्हता. कधीही मी म्हटले नाही की, अमुक करा वा करू नका. का करता असाही प्रश्न केला नाही. अन कधी त्यात अडथळाही ठरलो नाही. पण माझ्या लेखी ते सारे संपले म्हणजे संपले. ते स्वच्छ सांगितलेही होते. आईवडील दोघेही यामुळे दुखावले होते. मात्र आईने प्रयासाने का होईना पण स्वीकारले होते. वडिलांनी मात्र नाही स्वीकारले. ते स्वीकारुच शकले नाहीत. एक वेळ त्यांच्यावर हल्ला त्यांनी स्वीकारला असता पण त्यांच्या देवावरील हल्ल्याने, असहकाराने ते हादरले. त्याचे पडसाद त्यांच्या वागण्यात, व्यवहारात दिसू लागले. माझ्याबद्दलची एक अढी, राग दिसू लागला. प्रत्यक्षात सगळे शांत असले तरीही वागण्यातून नाराजी दिसू लागली. त्यात काही अंश भयाचाही होता. याच्या अशा वागण्याने याला, आपल्याला अन कुटुंबाला काही त्रास होईल ही भीती. कुळाचार, सणवार, पूजा यांचे काय होईल ही भीती. ईश्वराच्या नाराजीने पुढला प्रवास कसा होईल याचे भय. असेही त्या वागण्यात होते. मात्र याचा परिणाम म्हणून माझ्याही मनात त्यांना विरोध, त्यांच्या प्रत्येक सामान्य व्यवहाराबद्दल नाराजी, ईश्वराबद्दल अढी आणि तुच्छता; हे निर्माण होऊ लागले. आई मात्र शांत होती. तिने कोणत्या गोष्टीसाठी आग्रह केला नाही. नाराजीही धरली नाही. नाही तुला पटत तर सोडून दे हीच तिची भूमिका. ती दुखावली तरी तिच्या देवाला मी नाकारतो याचा राग वा भय तिच्या मनात नव्हते.

केव्हातरी पेपर वाचत बसलो असेन किंवा टीव्ही पाहत असेन किंवा जेवायला बसत असेन तेव्हा, आई काहीही न बोलता हातावर काही देई. तेव्हा समजायचे की कसला तरी प्रसाद आहे. मीही चुपचाप घेत असे आणि खात असे. माझा त्या गोष्टीला ना विरोध होता ना पाठिंबा. मला माझ्या प्रश्नांची उत्तरं हवी होती. अतिशय वेगळ्या पातळीवर माझा संघर्ष सुरू होता. तो कोणाला समजणं तर कठीण होतंच पण कोणी त्यात सोबतही करू शकत नव्हतं. असाच एक दिवस काहीतरी काम अडले होते. गाडी पुढेच सरकत नव्हती. अडचणच स्पष्ट होत नव्हती मग उपाय काय करणार? डोकं कामातून गेलं होतं. अखेर बांध फुटला आणि मी संतापाने माझ्याशीच काही बोलत रडू लागलो. पण हे रडणे शक्तीहीन करणारे, दुबळे नव्हते. त्याखाली संतापाचा प्रचंड वन्ही पेटला होता. समोर कोणत्या तरी देवाचे कॅलेंडर लागले होते ते काढून फेकून दिले. आईला लक्षात येताच ती आली. तिने जवळ घेतले आणि शांत करू लागली. थोपटू लागली. दुसऱ्या खोलीतून वडील आले. त्यांनी पाहिले आणि ते कॅलेंडर उचलून पुन्हा जागेवर लावू लागले. जे आईला लक्षात आले, ते त्यांना मात्र कळले नाही. आईने त्यांना खुणेनेच तसे न करण्यास सांगितले. त्यावरही ते म्हणालेच - 'अमुक कॅलेंडर आहे' वगैरे. आईने त्यावरही त्यांना खुणेनेच 'नको' सांगितले. तेव्हा ते निघून गेले. मनात एक गाठ आणखीन पडली. काहीही सबळ कारण नसताना.

याच काळात घरचे सणवार करशील का, असे आईने लहान भावाला विचारले. त्यानेही आनंदाने मान्य केले. नाही तरी मी एकटा काय करणार होतो? ते त्यालाच करावे लागणार होते किंवा सोडून द्यावे लागले असते. पण त्याने जबाबदारी घेतली. त्यामुळे गणपतीसाठी आईवडील त्याच्याकडे जाऊ लागले. असेच एकदा ते गेले असतानाची गोष्ट. टीव्हीवर कुठला तरी गाण्यांचा कार्यक्रम सुरू होता. हृदयनाथ मंगेशकर गायकांना मार्गदर्शन करत होते. बोलता बोलता ते म्हणाले की, 'प्रत्येक गोष्टीची वेळ यावी लागते. वेळ आल्याशिवाय काहीही होत नाही. काहीही मिळत नाही.' मुळात अस्वस्थ मन त्यांच्या या वाक्याने भडकून गेलं. कारण हे वाक्य माझ्यावर असंख्य वेळा आदळलं होतं आणि प्रत्येक वेळी त्याची निरर्थकता मी अनुभवली होती. मी मोठ्याने टीव्हीकडे हात करून बोललो - 'वेळ काय मी मरून गेल्यावर येणार आहे का?' तेवढ्यानेही शांत झालो नाही. सरळ उठलो. देवघरात गेलो आणि देवांच्या तसबिरी धडाधड जमिनीवर आदळल्या. सगळ्या तसबिरी फोडून टाकल्या. अन पुन्हा त्याच संतापात जागेवर येऊन बसलो. सगळ्या काचा, फ्रेम वगैरे दुसऱ्या दिवशी आवरले. मनात कोणतीही भीती नव्हती, खंत नव्हती. काहीही नव्हतं. जवळच्या मित्राला हे सांगितले. त्याने सूचना केली की, 'झालं ते झालं. तुला तर काहीच वाटत नाही. अन काही होईल वगैरे आपल्याला माहीत नाही. पण आईवडिलांना हा खूप मोठा धक्का राहील. तेव्हा त्या तसबिरी पुन्हा फ्रेम करून ते येण्याच्या आधी ठेवून दे.' सगळा विचार करून त्याच्या सूचनेनुसार पुन्हा तसबिरी ठेवून दिल्या. परतल्यानंतर 'काही तरी बदलल्यासारखे वाटते' असे वडील स्वतःशीच म्हणाले. मी लक्षच दिले नाही. एखादा नास्तिकही वागणार नाही असा मी वागलो होतो. ईश्वराला अतिशय श्रद्धापूर्वक भजणारा मी ईश्वरभंजक झालो होतो आणि तेही केवळ विचार आणि शब्दाद्वारे नाही तर थेट. त्याबद्दल काही वाटत मात्र नव्हते. जो ईश्वर माझ्याशी शत्रूसारखा वागत होता त्याच्याशी मी तसाच वागत होतो. काय चुकत होते माझे?

कधी मनातल्या मनात तर कधी प्रत्यक्ष मूर्ती वा फोटोसमोर उभा राहून आव्हान देत असे त्या ईश्वराला. 'काय करणार आहेस तू माझं? कर काय करायचं असेल ते. मारायचं असेल मारून टाक. छळायचं असेल छळून घे. त्रास द्यायचा असेल तर त्रास दे. अंगात कीडे टाकायचे असतील तर ते कर. जे करायचं ते कर. नाहीतरी तू वाईट करण्याशिवाय, शिक्षा वगैरे देण्याशिवाय, तळपट करण्याशिवाय काय करू काय शकतो? ये माझ्यापुढे अन दे उत्तरं माझ्या प्रश्नांची. पण तू नाही येणार. पळपुट्या आहेस तू.' कदाचित मनातल्या वाफेचं विरेचन होत असावं. थोडा वेळ असंही वाटे की मस्त फैलावर घेतला बेट्याला. पण पुढे काय? काहीच नाही. एकदा शेगावला जाण्याचा योग आला. बहिणीने आग्रह केला, 'चल जाऊन येऊ.' माझी गजानन महाराजांवर श्रद्धा आहे, दरवर्षी एकदा शेगावला जाऊन मी त्यांच्या पोथीचं पारायण करतो; हे तिला ठाऊक होतं. तिचीही श्रद्धा होतीच. मी म्हटले, 'मी आता त्यापासून दूर गेलो आहे. तुला ठाऊक आहे. काय करू येऊन.' ती म्हणाली, 'दर्शनाला नको. फिरून येऊ.' तिने गळच घातली. मग गेलो. मध्यरात्री पोहोचलो. सकाळी त्या लोकांनी आंघोळी वगैरे तयारी केली दर्शनाला जाण्याची. मी तिला सांगितले. 'मी येणार नाही. तुम्ही जाऊन या.' ते दर्शन घेऊन आले. मी मात्र निवासातच थांबलो. पुन्हा तेच प्रश्नांचे आवर्तन झाले मनातल्या मनात. 'काय हवे काय तुम्हाला? तुमच्याकडे काहीही मागितले नाही म्हणून ही परवड करताय माझी. कसला भाव अन कसले काय? म्हणे देव भावाचा भुकेला. अहो तुम्ही व्यापारी आहात व्यापारी. माऊली बिऊली काही नाही.' प्रत्यक्षात शेगावची कचोरी खाऊन परत आलो.

('माझा अध्यात्मप्रवास : देवभक्तीकडून सत्यशोधाकडे' या आगामी पुस्तकाच्या 'महासंघर्ष' या प्रकरणातील काही अंश.)

मी आणि अध्यात्म (२)

 

वय वाढत गेले आणि परिस्थिती बदलत गेली तशा या गोष्टी कमी कमी होत गेल्या. मारुती मंदिरात जाणे, घरोघरी संध्याकाळच्या आरतीला जाणे, कीर्तने सगळे मंद होऊन विझले. ते स्वाभाविकही होते. घरच्या आणि बाहेरच्या या सगळ्या गोष्टीत मीही सहभागी राहत असे. फुले तोडणे, हार करणे, दुर्वा तोडणे, पूजा या गोष्टीही करत असे.

लहानपणापासूनच घरच्या आणि आजूबाजूच्या धार्मिक वातावरणात वाढलो. त्यात सहभागीही झालो. हळूहळू माझे असेही एक धार्मिक विश्व आकाराला येऊ लागले. वस्तीतली अनेक मुले संस्कृत शिकण्यासाठी जात असत. संस्कृत भाषा प्रचारिणी सभा परीक्षा आयोजित करीत असे. त्या परीक्षाही दिल्या होत्या. त्या अभ्यासात गंगालहरी आणि शिव मानसपूजा स्तोत्र पाठ करून घेतले होते. त्याची लय इतकी सुंदर होती की ते गुणगुणत राहावेसे वाटे. त्यातील मानसपूजा स्तोत्र मी आंघोळ करताना कधी म्हणू लागलो कळले नाही. अनेक लोक आंघोळ करताना अशी स्तोत्र वगैरे म्हणतात हे माहिती होतच, पण मुद्दाम ठरवून आपण असं म्हणू वगैरे प्रकार नव्हता. अगदी सहज सुरू झालेलं मानसपूजा पठण अजून सुरू आहे. मौंज झाल्यानंतर नानाजींनी (आईचे वडील) संध्यावंदन शिकवले होते. अनेक वर्षे आंघोळीनंतर संध्यावंदन करून गायत्री मंत्राचा जप करत असे.

हळूहळू आयुष्य पुढे सरकत होतं. स्वाभाविकच आईवडील मुलांच्या भविष्याचा विचार करू लागतात. त्यासाठीचे प्रयत्न आणि मार्गदर्शन यात धार्मिक गोष्टींचाही समावेश असतो. त्यानुसार आईने सांगितले की, 'तू शनिवारचा उपवास करत जा.' तिने कोणाला तरी जन्मपत्रिका दाखवली होती. त्यावेळी त्यांनी हे सांगितलं होतं. त्यात अडचण काहीच नव्हती त्यामुळे शनिवारचा उपवास करू लागलो. नागपूरजवळील आदासा या गावचा शमीविघ्नेश म्हणून ओळखला जाणारा श्री गणेश हे कुलदैवत. त्यामुळे हळूच कधीतरी चतुर्थीचा उपवासही सुरू झाला.

शिक्षण, संघाचं काम आणि परिवार असं जगणं सुरू होतं. संघात तर अगदी चालायला लागल्यापासूनच जाऊ लागलो होतो. प्रत्यक्ष जबाबदारी नवव्या वर्गात असताना आली. पहिली जबाबदारी शिशू गणशिक्षक. हळूहळू जबाबदाऱ्या वाढत गेल्या आणि सहभागही. स्वाभाविकच संघाचा प्रचारक म्हणून जीवन देणे हा विषय आला. त्या अनुषंगाने एक दोन बैठकाही झाल्या. पण प्रचारक नाही झालो. मी माघार घेतली असे नाही. पण काही घडामोडी अशा घडल्या की, प्रचारक नाही झालो. त्याच घडामोडीतून पत्रकारितेत दाखल झालो. आपण पत्रकार होऊ असा विचार केलेला नव्हता. पण पत्रकार झालो. अन १७-१८ वर्षे त्यात घालवली. विचार करून त्या क्षेत्रात आलो नव्हतो तरीही यशस्वी पत्रकारिता केली. नाव मिळालं, सन्मान मिळाले, विश्वास मिळाला, कामापुरता पैसाही मिळाला. हा प्रवास मात्र अडथळ्यांची शर्यत असाच होता. अन ज्यावेळी कष्टाचं फळ मिळण्याची वेळ आली त्यावेळी अशा घटना घडल्या की, पत्रकारिता सोडून बाजूला झालो.

प्रचारक म्हणून जाऊ शकलो नाही, पत्रकारितेच्या कष्टाचं फळ मिळू शकलं नाही. अन असंच सगळ्या बाबतीत होत राहिलं. व्यवसाय असो, स्वतंत्र मासिक काढणं असो; एक बिंदू असा येत असे की, गाशा गुंडाळणे. अपयश कुठेच आलं नाही. जिद्द, क्षमता, कष्ट, धडाडी हे सगळं सिद्ध झालं. हे माझंच नाही तर लोकांचंही मत होतं आणि आहे. पण फळ मात्र नाही. ठहराव नाही. प्रत्येक रस्ता कुठल्या तरी dead end ला संपत असे. यासाठी कोणाला जबाबदारसुद्धा ठरवता येत नसे. तसे करता आले तर मार्ग सोपा होता, मनाचं समाधान होतं आणि सगळ्यात मुख्य म्हणजे focussed संघर्ष करता येतो. माझा ना मार्ग सोपा झाला, ना मनाला समाधान लाभलं, ना संघर्ष करता आला. संघर्ष करायला प्रत्यक्षात काही तरी लागतं, कोणी तरी लागतं. तसं काहीच नव्हतं. मग संघर्ष कसा करणार?

नोकरी करू लागल्यावर स्वाभाविकपणे आयुष्याचा पुढचा थांबा म्हणजे लग्न, संसार. सगळ्यांची आणि माझीही तीच भावना होती. बाकीच्यांनीही त्यासाठी प्रयत्न केले आणि मीही. परंतु कोणालाही यश मिळालं नाही. अन हे वारंवार घडलं. एक प्रकारचं वैफल्य मनात भरत गेलं. बरं यावर उपाय काय तेही कळत नव्हतं. अनेक सुमार लोकांचे सुद्धा संसार उभे राहतात आणि आपल्या नशिबी का नाही, हा प्रश्न पिच्छा पुरवू लागला. लहानपणी खेळताना गमवावा लागलेला एक डोळा हेही त्यातील एक कारण होतं. पण त्याला मी किंवा कोणी काय करू शकत होतो? कुठे अन कसा न्याय मागणार होतो? कोणाविरुद्ध न्याय मागणार होतो? अन न्याय देणाऱ्याने तरी काय न्याय दिला असता? लग्न ही दोन व्यक्तींच्या मनापासून दिलेल्या होकारातून साकारणारी गोष्ट असते. कोणी मला स्वीकारले पाहिजे असे कसे म्हणता येईल? बुद्धिमत्ता, कर्तृत्व, कष्ट, पैसा मिळवणे, समाजात स्थान तेही तरुण वयात, नाव, प्रतिष्ठा, चारचौघांसारखं रूप, गाडी, परिवार. असं सगळं असून जीवनसाथी मिळू नये याची बोच तर मनाला होतीच पण माणूस म्हणून ती गरजही होतीच. मी काही साधू म्हणून जन्माला आलो नव्हतो.

अन बिघडलेल्या मनात सगळ्या गोष्टी एकत्रितपणे तांडव करू लागल्या. प्रचारक म्हणून जाऊ शकलो नाही, अन संसारही नाही. मग एक दिवस रामकृष्ण आश्रमात गेलो. तिथल्या एका साधू महाराजांशी बोललो. मला आश्रमात दाखल होता येईल का विचारले. पण तोवर आश्रमात प्रवेश मिळण्याची वयोमर्यादा मी ओलांडली होती. वयाच्या तिशीच्या शेवटच्या टप्प्यात मी समाज, संसार वा संन्यास या तिन्हीसाठी नालायक ठरलो होतो. कोण होणार आहे मी? माझ्यासाठी नेमकी कोणती भूमिका नियतीने निश्चित केलेली आहे? कशासाठी आहे माझा जन्म? आयुष्याची स्थिरता कुठे लाभणार? असे प्रश्न भुंगा होऊन मागे लागत. काही सुचत नसे.

या सगळ्यात नोकरी आणि संस्कार भारती ही दोन कामे सुरू होती. मुख्य म्हणजे मनातील खळबळ त्या कामांमध्ये कुठेही अडथळा ठरत नव्हती. मनाचा तेवढा निग्रह होता. याच काळात मन:शांतीसाठी म्हणा की स्वभाव म्हणून म्हणा किंवा अन्य काही, पण नियमितपणे रामकृष्ण आश्रमात जाऊ लागलो. एक तर जातायेता आश्रम रस्त्यात होता. घरी जाऊन तरी काय करायचे हाही प्रश्न होता. त्यापेक्षा एकादशीला आश्रमातील रामनाम संकीर्तन बरं वाटत असे. किंवा दर सोमवारी तेलंगखेडीच्या कल्याणेश्वर मंदिरात संध्याकाळी शिव पंचाक्षरी मंत्राचा जप करत बसणे सुखाचे वाटत असे. मनाचे शांतवन या जागांवर होत असे. मनातील खळबळ, मनातील आंदोलने, वैफल्य, संताप; सगळं मंदिराच्या वा आश्रमाच्या पायरीवर बसून मनातल्या मनात चालत असे.

याच साखळीत केव्हा कसे मनात आले ठाऊक नाही पण वाटले की, गणपती अथर्वशीर्षाची आवर्तने करावीत. त्याचा काही उपयोग होईल. आयुष्य रुळावर येईल. किती करावी आवर्तने? मनाने उत्तर दिले २१ हजार. सहज हिशेब केला तर, रोज २१ आवर्तने केल्यास तीन वर्षात होतील असा हिशेब झाला. त्यात कठीण काही नव्हतं. मग नागपूरच्या प्रसिद्ध टेकडी गणेश मंदिरात रोज जाणे आणि २१ आवर्तने सुरू झाली. पाहता पाहता तीन वर्षे झाली. अथर्वशीर्षाच्या फलश्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे, सहस्र मोदकांचा नैवेद्य आणि त्याचे वितरणही केले. परंतु गोडी अशी लागली होती की, आवर्तने पुढेही सुरू राहिली. त्या मंदिरातील पुजारी आणि काही लोकही सांगत की, डोळे मिटून बसलो की, थोड्याच वेळात शरीर डोलू लागत असे इत्यादी. मलाही अनुभव येत असे की, दिवसाच्या अन्य वेळेतही, कधीही कुठूनही अथर्वशीर्ष सुरू होऊन जात असे. सकाळी झोपेतून उठताना मनात अथर्वशीर्ष म्हणतच उठत असे.

एक गोष्ट मात्र निश्चित की; रामकृष्ण आश्रम असो, कल्याणेश्वर मंदिर असो, टेकडी गणेश मंदिर असो; कुठेही हात जोडल्यावर काहीही मागितले नाही. असं काही मनाशी ठरवलं होतं वगैरे नाही म्हणता येणार. मात्र हात जोडले, डोळे मिटले की पूर्ण शून्य होत असे. जप करताना, आवर्तन करताना, पायरीवर टेकलो की; कधीकधी मनाची खळबळ होत असे पण नमस्कारासाठी हात जोडल्यावर नाही. या काळात मनाची अपार अस्वस्थता असूनही व्यसनांकडे मात्र वळलो नाही. तो विचारही मनात आला नाही. आजूबाजूला तसे मोह नव्हते असं नाही. पत्रकारितेत त्यांचं नावीन्यही नाही. पण अपवाद म्हणून सुद्धा कोणत्याही व्यसनाकडे लक्ष गेलं नाही.

दिवस सरत होते. नोकरी, संघटना, घर, देवळे, वाचन सुरू होतं पण सोबतीला मनाची अपार अस्वस्थताही होती. स्वस्थता म्हणून नव्हती. ही अस्वस्थता कोणालाही जाणवत नाही याचं दु:खही होतं. अनेकांना परिस्थिती माहिती होती पण हा आता यातच स्थिर झाला आहे. याच्या आयुष्याची नदी अशीच वाहत राहणार आहे असं जणू त्यांनी गृहीतच धरलं असावं. दुसरंही कारण असावं की, प्रत्येक जण आपापल्या मार्गाला लागला होता. कोणाला फुरसत होती माझ्यासाठी? आयुष्यात ज्यांचं स्थान अन्य कुणीही घेऊ शकत नाही त्या आईवडिलांपर्यंत सुद्धा माझी अस्वस्थता पोहोचत होती का? मला वाटते नव्हती पोहोचत. यातील कोणीही, घरचे वा मित्रमंडळी वाईट होते का? नक्कीच वाईट नव्हते. पण आमच्यातला कनेक्ट खंडित झाला होता. माझं मन त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नव्हतं अन त्यांचं माझ्यापर्यंत. अन पोहोचलं असतं तरीही काय? काय उपाय होता त्यांच्याकडे तरी? कदाचित काहीच मार्ग नाही म्हणूनही सगळे निमूट असतील. एक मात्र खरं की, मनाची अस्वस्थता वाढतच होती. मनातले गुंते वाढत होते. अधिक गुंतत होते. ईश्वराला प्रार्थना करूनही मागत काही नव्हतो, याचा अर्थ काही नको होते असा नव्हता. पण मागू शकत नव्हतो. तसेच दुसराही विचार होता की, काहीही मागायचे नाही. ईश्वराशी सौदेबाजी करायची नाही. हात पसरायचे नाही. तो सर्वांतर्यामी आहे तर त्यानेच जाणायला हवे आणि त्यानेच आपणहून प्रसाद द्यायला हवा. पण तसे होत नव्हते.

आपण असं काय पाप केलं आहे की, आपली प्रार्थना ईश्वरापर्यंत पोहोचू नये? आपण इतकं काय वाईट आहोत की, आपलं मन कोणापर्यंत पोहोचू नये? आपण इतकं काय कोणाचं घोडं मारलंय की, आपल्याला आयुष्य नाकारलं जावं? आईवडिलांचे आशीर्वाद आणि मुलासाठी त्यांनी केलेल्या प्रार्थनाही वाया का जावेत? येता जाता हेच प्रश्न पिंगा घालत. यातूनच एक दीर्घ महासंघर्ष घडून आला.

('माझा आध्यात्मप्रवास - देवभक्तीकडून सत्यशोधाकडे' या पुस्तकाच्या 'मागोवा' या प्रकरणातील काही अंश.)

मी आणि आध्यात्म (१)

'मी आणि आध्यात्म' असा विषय समोर येतो तेव्हा स्वाभाविकच तीन प्रश्न समोर येतात; मी आध्यात्मिक आहे का? आध्यात्म म्हणजे काय? माझा आणि अध्यात्माचा संबंध काय? आध्यात्म म्हणजे काय यापेक्षाही आध्यात्म शब्द उच्चारताच मनात उमटणाऱ्या प्रतिमा, लक्षणे, समज हे महत्वाचे ठरतात. ईश्वरी प्रतिमा, संत किंवा गुरू यांची प्रतिमा, या प्रतिमांची पूजा, पोथी, जप, ध्यान, स्तोत्र, मंत्र, यज्ञ, विधी, लोकरूढी; अशा अनेक गोष्टींची दाटी आध्यात्म हा शब्द उच्चारल्याबरोबर मनात होते. यातून वाट शोधत माणूस अध्यात्माचा प्रवास करतो. खरं तर, यातून वाट शोधत त्याचा अध्यात्माचा प्रवास होतो, असेच म्हटले पाहिजे. माझ्या या प्रवासाचा, त्यातील चढउतारांचा, त्यातील खाचखळग्यांचा, मनाच्या आंदोलनांचा, मनाच्या स्थितींचा मागोवा घेण्याचा हा प्रयत्न.

माझा जन्म सश्रद्ध कुटुंबात झाला. आई वडील दोघेही आणि त्यांचे पूर्वज देव आणि त्याच्याशी संबंधित सगळ्या गोष्टी मानणारे आणि आग्रह न सोडता पण परिस्थितीनुसार किंवा स्वतंत्र विचारानुसार मुरड घालत, बदल करत, पालन आणि आचार करणारे. व्रतवैकल्ये, उपासतापास, रोजची पूजा या गोष्टी तर होत्याच; अन दोन्ही कुटुंबात एक समान गोष्ट होती ती म्हणजे भगवान दत्तात्रेयांची उपासना. दोन्ही कुटुंबात पिढीजात दत्तोपासना आणि दत्त संप्रदायातील श्रीगुरुचरित्र या पोथीचे दरवर्षी नियत वेळी अथवा निमित्ताने वाचन होई. गणपती, जन्माष्टमी ते अगदी तुळशीच्या लग्नापर्यंत सारे साग्रसंगीत होत असे. माझ्या आठवणीनुसार वडील खूप उशिरा प्रत्यक्ष पूजा करू लागले. गणपतीचे नऊ दिवस (कारण आमच्याकडे गणेश चतुर्थीला गणेश स्थापना होऊन वामन द्वादशीला विसर्जन होते.) आणि गुरुचरित्र सप्ताहाचे सात आठ दिवस; हे अपवाद. सकाळी शाखा, ती आटोपून आल्यावर बँकेची घाई; हे कारण. त्यांची घाई, आम्हा मुलांची शाळेची घाई आटोपली की, आईची रोजची पूजा होत असे. वडील रोज आंघोळीनंतर गणपती अथर्वशीर्ष मात्र न चुकता म्हणत असत. तेही मोठ्याने आणि लयीत. घरातील सगळ्यांना त्यामुळे ते पाठ होऊन गेले.

श्रावणात दर सोमवारी सगळ्यांचा उपवास असे. संध्याकाळी दिवाबत्तीला जेवून उपवास सोडायचा. त्याआधी प्रत्येकाने श्री महादेवाच्या पिंडीवर बेलाचे पान वाहून नमस्कार करायचा. आईने सकाळी पूजेच्या वेळी १०८ बिल्वपत्रे वाहिलेली असत. जेवणापूर्वी एकाने सोमवारची कहाणी वाचायची आणि बाकीच्यांनी ऐकायची. मग जेवण. आषाढी एकादशी, कार्तिकी एकादशी, महाशिवरात्री हे तीन दिवस सगळ्यांचा पूर्ण उपवास राहत असे. साबुदाण्याची उसळ, भगर, आमसुलाचे सार, दाण्याचा कूट घातलेली बटाट्याची भाजी, साबुदाणा वडे, संध्याकाळी येताना बाबा आणत ती खोव्याची जिलबी; असं रोजच्यापेक्षा वेगळं खाणं राहत असे. वडील पचमढीच्या यात्रेला जाऊन आल्यानंतर महाशिवरात्रीच्या दुसऱ्या दिवशी झाडाच्या फांद्यांचा छोटासा मांडव करून त्यात पाच खड्यांची पूजा करीत. आई गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी ऋषी पंचमीचं व्रत करायची. त्या दिवशी ती देवधानाच्या तांदळाचा भात आणि घरच्या अंगणातील दोन चार भाज्यांची एकत्रित भाजी असं जेवायची. वेटाळातील आणखीनही काही महिला हे व्रत करायच्या. यासाठी तांदूळ, मीठ, भाज्या एकमेकींना मागण्यात आणि देण्यात कोणालाही संकोच होत नसे.

गणपतीचे आठदहा दिवस संध्याकाळची आरती हा मोठा विषय असे. एकत्रितपणे आठ दहा आरत्या, मग मंत्रपुष्पांजली, मग अथर्वशीर्ष, मग काही स्तोत्रे, मग प्रसाद; असा भरगच्च कार्यक्रम असायचा. असाच संध्याकाळच्या आरतीचा कार्यक्रम श्रीगुरुचरित्राच्या सप्ताहात सुद्धा राहत असे. यात श्री दत्तात्रेयांची स्तोत्रे इत्यादी असत. या संध्याकाळच्या आरतीत वडील एक पद म्हणत - 'धन्य धन्य हो प्रदक्षिणा सद्गुरूरायाची' ते आजही कानात आहे. फार सुरेख पद.

या सर्वसामान्य गोष्टींशिवाय तीन विशेष गोष्टी होत्या. वडील महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँकेत नोकरीला होते. अगदी सुरुवातीच्या काळात ते नागपूरच्या धंतोली भागात असलेल्या बँकेच्या शाखेत नियुक्त होते. बँकेची ही शाखा धंतोलीतील श्री रामकृष्ण आश्रमाच्या अगदी जवळ होती. आश्रमातील स्वामी बँकेत जात येत असत. आश्रमाचे खाते, आश्रमाच्या जीवन विकास मासिकाचे वर्गणीदार बनवणे, कार्यक्रमांची आमंत्रणे यासाठी स्वामी लोकांचे येणेजाणे असे. शिवाय संघ स्वयंसेवक असलेल्या आणि गोळवलकर गुरुजींविषयी अपार भक्तिभाव असलेल्या वडिलांना श्री रामकृष्ण आश्रमाचे आकर्षण असणे स्वाभाविकच होते. त्यामुळे त्या आश्रमात नियमित दर्शनाला जाणे, तिथल्या छोट्या वा मोठ्या कार्यक्रमांना जाणे, प्रवचने व व्याख्यानांना जाणे; असा त्यांचा क्रम राहत असे. जमेल तसे आईही जात असे. व्याप कमी झाल्यावर, वडील निवृत्त झाल्यावर दोघे मिळून कितीतरी वर्ष श्री रामकृष्ण आणि श्री सारदा माता यांच्या जयंती उत्सवाला न चुकता हजेरी लावत. तिथून येताना आवर्जून माझ्यासाठी तेथील खिचडीचा प्रसाद आणत असत. एकादशीला श्री रामनाम संकीर्तनाला गेले की; तिथे मिळणारा पुष्कळ फळांच्या मिश्रणाचा द्रोण घरी येत असे. आश्रमाचे 'जीवन विकास' हे मासिकही दर महिन्याला येई. ते त्यावेळी वाचणे शक्यच नव्हते पण नजरेखालून जात असे.

दुसरी विशेष गोष्ट म्हणजे - इंदूरचे एक संत श्री माधवनाथ महाराज यांच्या संप्रदायाचे वर्षातून एकदोनदा होणारे भजन. माधवनाथ महाराज हे नाथ संप्रदायातील एक सिद्ध पुरुष होते. नागपूरच्या इतवारी भागात ते ज्यांच्या घरी राहत असत त्या ठिकाणी त्यांचे एक मंदिर आहे. नागपूरला ते बरेचदा येत. एकदा डॉ. हेडगेवार यांच्या उपस्थितीत त्यांनी रा. स्व. संघाची पहिली शाखा असलेल्या मोहिते शाखेला भेट दिली होती आणि त्यांचे एक शिष्य श्री. भय्याजी कायंदे यांचे स्वयंसेवकांसमोर भाषण झाले होते; अशी आठवण जुन्या लोकांकडून ऐकली आहे. भारतीय जनता पार्टीचे नेते आणि सध्याचे केंद्रीय मंत्री श्री. नितीन गडकरी यांच्या आई श्रीमती भानुताई गडकरी यांनी श्री माधवनाथ महाराज यांचा अनुग्रह घेतला होता अशीही माहिती ऐकण्यात आहे. अशा या सिद्ध पुरुषाचे एक भजन मंडळ नागपूरच्या महाल भागात होते. वडील महालात राहत त्यामुळे या मंडळाशी संपर्क झाला. त्यातूनच पुढे घरी भजन होऊ लागले. हे भजन हा एक सोहोळा राहत असे. त्या भजन मंडळात भजने म्हणणारे बहुतेक पट्टीचे शास्त्रीय गायक वादक होते. महालातून त्यांची वाद्ये आणणे, ती परत पोहोचवून देणे; त्यासोबत महाराजांचा फोटो, तो ठेवण्यासाठीच्या गाद्या, तक्के असे सगळे सामान आणणे, पोहोचवणे हे एक कामच राहत असे. संध्याकाळी सुरू होणारे भजन मध्यरात्रीला टेकत असे. मग सगळ्यांचे खाणेपिणे इत्यादी. त्यावेळी स्वयंचलित दुचाकी कमीच होत्या. अनेक जण तेवढ्या रात्रीही सायकलने जात असत. ते त्या संप्रदायाचे भजन असे. त्यात अन्य पदे, भजने राहत नसत. रेडिओवर ऐकली जाणारी देवादिकांची भजने नसत. पण त्या भजनाची गोडी आकर्षित करणारी होती. मनात रुंजी घालणारी होती. त्यावेळी तर ती ऐकायला गोड एवढेच होते पण नंतर लक्षात आले की, ती सगळी पदे विलक्षण अर्थवाही आणि तत्वज्ञानपर आहेत. अतिशय खोल आध्यात्मिकता त्या पदांमध्ये आहे.

तिसरी गोष्ट म्हणजे, सामूहिक हरिपाठ. निवृत्तीनंतर वस्तीतील समवयस्क वृद्धांनी एकत्र येऊन साप्ताहिक हरिपाठ कार्यक्रम सुरू केला. २०-२५ लोक दर शनिवारी संध्याकाळी एकत्र जमून सामूहिक हरिपाठ म्हणत. नंतर काही भजने, आरती, प्रसाद वितरण होऊन कार्यक्रम संपत असे. सोयीनुसार एकेकाच्या घरी हरिपाठ होत असे. माधवनाथ महाराजांच्या भजनात असलेली श्रवणीयता, गायनीकळा हरिपाठाच्या भजनात नसे. पण भावपूर्णता राहत असे. घरीही वर्षातून दोनेकदा हरिपाठ होई. याच काळात धार्मिक ग्रंथ विकत घेणे व वाचणे हा वडिलांचा जणू छंद झाला. त्यात ज्ञानेश्वरी, गाथा, रामायण, महाभारत, भागवत; असे सगळे होते.

आजोबा आणि आजी (आईचे आई वडील) होते तोवर त्यांचेही संस्कार होत. आजोबा सकाळी आंघोळीनंतर नियमित संध्यावंदन करीत. आजीची नित्यपूजा, रोजचा नित्यपाठ, काकड आरती, त्रिपुर जाळणे; अशा गोष्टींशी लहान वयातच परिचय झाला. या सगळ्यांचा संस्कार मनावर होत राहिला. धार्मिक, आध्यात्मिक विषयातली माहिती, शब्द, प्रथा यांची माहिती होत राहिली.

वातावरण, शेजारपाजार, शाळा, संघ येथेही धार्मिक वातावरण होतेच. घरी होत तसेच गणपती, नवरात्री, जन्माष्टमी इत्यादी कार्यक्रम सगळ्यांकडे कमीअधिक होत असत. गणपती, नवरात्रीच्या संध्याकाळच्या आरतीला एकमेकांकडे जाणे, त्यासाठी एकमेकांना आवाज देणे, आरती झाल्यावर प्रसाद ग्रहण करून गप्पा मारणे; हा एक कार्यक्रमच राहत असे. जन्माष्टमी, दिवाळीचे लक्ष्मीपूजन, नैमित्तिक सत्यनारायण अशासारख्या कार्यक्रमांना तीर्थप्रसादाची बोलावणी असत आणि बोलावणीचा वगैरे फारसा विचार न करता सगळे एकमेकांकडे जात असत.

अधूनमधून कीर्तने होत. व्रतवैकल्ये चालत. कधी त्यात सहभाग, कधी गप्पागोष्टीतून माहिती; असे होत असे. संघाच्या शाखेत येणारे सगळे बाल, किशोर समवयस्क मित्र दर शनिवारी शाखा आटोपल्यावर जवळच्या मारोती मंदिरात जात असू. कोणी तेलवात घेऊन येत, कोणी नुसतेच दर्शन घेत. शाळेला श्रावण सोमवारी दोन तासिका कमी होत. शाळा लवकर सुटत असे.

('माझा आध्यात्मप्रवास - देवभक्तीकडून सत्यशोधाकडे' या पुस्तकाच्या 'मागोवा' या प्रकरणातील काही अंश.)

त्वमानंदमयोसी !!

 'तू आनंदमय आहेस' श्री गणेश अथर्वशीर्षात श्री गणेशाला म्हटलेलं आहे. केवळ आनंद देणारा नाही तर आनंदमय आहेस. तू स्वरूपत: आनंद आहेस. तू आनंद आहेस. जो स्वतःच आनंद आहे तो उदास, दु:खी, वैतागलेला, उद्विग्न कसा असेल? पण असा कायमच आनंदी कसं काय असू शकतं? काय कायम आनंदी कुणी असू शकतं? सुखाचा आनंद आणि दु:खाची वेदना, हे समजतं पण कायम आनंदी कसं काय? मोदक खाण्याचा आनंद, चार मोदक खाल्ले की संपतो. पोटापेक्षा जास्त मोदकांचा आग्रह झाला तर मोद उरत नाही. फुलांच्या सुरेख आरासीचा आनंद, पोटात कावळे ओरडू लागले की क्षय पावतो. नामस्मरणाचा, स्तोत्र पठणाचा आनंद थोड्या वेळाने निद्रानंदाकडे वळतो.

मग हे आनंदमय स्वरूप कसं असेल? ज्या आनंदाला क्षय नाही, ज्या आनंदाला मृत्यू नाही, ज्या आनंदाला अंत नाही; असा आनंद कसा असेल? असेल का? हो, असेल नाही; असतो असा आनंद. कोणत्याही गोष्टीने सुरू होणारा आनंद संपतो. पण हा क्षय नसलेला अक्षय आनंद कोणत्याही गोष्टीवर अवलंबून नसतो. कोणत्यातरी गोष्टीने मिळणाऱ्या आनंदाला अंत असतो. पण अंत नसलेला हा अनंत आनंद कोणत्याही गोष्टीने मिळत नाही. कोणत्यातरी गोष्टीतून पोहोचणाऱ्या आनंदाचा मृत्यू असतो. पण मृत्यू नसलेला हा अमर आनंद कोणत्यातरी गोष्टीतून पोहोचत नाही. हा आनंद कायम विद्यमान असतो. कोणत्याही गोष्टीशी, कोणत्याही उपाधीशी, कोणत्याही बाह्य कारणाशी तो जखडलेला नसतो. कोणत्याही उपाधीशिवाय, कोणतेही बाह्य कारण नसतानाही तो आनंद असतोच. कसा असतो तो आनंद? कशाचा असतो तो आनंद? कशात असतो या आनंदाचा उगम?

तो असतो आपलं स्वरूप realise होण्याचा आनंद. सुखात किंवा दु:खात, मिळण्यात किंवा गमावण्यात, असण्यात किंवा नसण्यात, जगण्यात किंवा मरण्यात, लाभात किंवा हानीत, शुभात किंवा अशुभात, दृश्यात किंवा अदृश्यात, अंधारात किंवा उजेडात, शब्दात किंवा मौनात, लहानपणात किंवा मोठेपणात; मी कायम असतो. सुख आहे म्हणून मी असतो आणि दु:ख आहे म्हणून मी नसतो, असं नाही. मी कायमच असतो. मी संपत नाहीच. मी संपूच शकत नाही. माझ्या भोवती आहे ते सारं संपतं. संपत नाही तो फक्त मी. अगदी जीवन आणि मृत्यू या देखील फक्त उपाधी. जीवनाआधीही मी असतो आणि मृत्यूनंतरही मी असतोच. 'मी'चं, 'स्व'रूपाचं; हे realisation झालं की जो आनंद असतो; तो असतो अक्षय, अमर, अनंत आनंद. मला क्षय नाही, मला मरण नाही, मला अंत नाही; हे कळल्याने होणारा आनंद मग 'मी'ला आनंदस्वरूप करून टाकतो. मग दुसरं काहीही उरत नाही. असतो तो फक्त निर्विशेष, नि:शेष, निरालंब केवळ आनंद. केवलानंद. कैवल्यानंद. अस्तित्वच आनंदस्वरूप होतं. श्री गणेश असे आनंदमय आहेत, स्वरूपत: आनंद आहेत. उपाधीशून्य आनंद आहेत.

त्यांच्या कृपेने समस्त विश्व आनंदमय होवो, आनंदस्वरूप होवो.

- श्रीपाद कोठे, शनिवार, २२ ऑगस्ट २०२०

'अम्ही सर्वही प्रवासी'

८४ वर्षांचं कृतार्थ आयुष्य संपवून तिने जगाचा निरोप घेतला. शांतपणे. नि:संगपणे. मला श्वास देणाऱ्या तिच्या अंतिम श्वासाच्या वेळी मात्र उपस्थित राहता आले नाही. ईश्वरेच्छा बलीयसी हेच खरं. सगळ्यांचेच हात बांधून टाकणाऱ्या या परिस्थितीत फार पर्यायही नव्हतेच. आयुष्यभर ही बोच मात्र राहील.

तळेगाव दशासर या आजही खेडेगाव असलेल्या वर्धा जिल्ह्यातील गावी तिचा जन्म. जवळच्या पुलगावला कापड गिरणी सुरू झाली. वडील नोकरीसाठी पुलगावला आले. वडील भावालाही पुलगावच्या दारुगोळा डेपोत नोकरी लागली. दरम्यान देश स्वतंत्र झाला. काहीच महिन्यात महात्मा गांधींची हत्या झाली. संघ स्वयंसेवक आणि ब्राम्हण यांना लक्ष्य करण्यात आले. स्वाभाविकच वडील आणि भाऊ दोघांच्याही नोकऱ्या गेल्या. भावाला कारावास भोगावा लागला. सुटून आल्यावर पुढे काय, या प्रश्नाने आंबुलकर कुटुंब नागपुरात आलं. महाल भागातल्या फाटे यांच्या वाड्यात नवीन आयुष्य सुरू झालं.

जामदार शाळा, कल्याणेश्वर मंदिर, अयाचित मंदिर, भोसला वेदशाळा या परिसरात जीवनाचे संस्कार झाले. याच काळात मनोहर कोठे जीवनात आले आणि कमल आंबुलकर ही मृणालिनी कोठे झाली. कमल या नावासारखीच साधी, सरळ, सोपी आणि सात्विक. स्वभाव आणि गुणांना काना, मात्रा, वेलांटी, वळणे काहीही नाहीत. कोणी काही म्हटलं, बोललं तर आपल्या अंगाला छिद्र पडतात का; असा प्रश्न करण्याएवढा शांतपणा. तिच्या सोशिकपणाचा आपल्याला त्रास व्हावा एवढा सोशिकपणा.

निस्पृहता स्वभावातच. एकदा गप्पा मारताना तिला विचारलं - तुझं लग्न कसं झालं सांग. तिनेही सहजपणे सांगितलं - 'दोन्ही घरी मान्य नव्हतं. पण लग्न करायचं हे ठरलं होतं. त्यानुसार वसंत पंचमीला संध्याकाळी लग्न झालं. वडिलांच्या घरी मान्य नसलं तरी, त्यांच्याच राहत्या घरात वरच्या मजल्यावर लग्न झालं. वडिलांची आजी, भटजी आणि एक दोन जवळचे मित्र मैत्रिणी यांच्या उपस्थितीत लग्न पार पडलं. वडिलांनी २५ रुपयांची साडी घेतली होती. सासू सासरे किंवा बाकी कोणी हजर नव्हते.' मी विचारले - जेवणखाण वगैरे. त्यावर तिचं उत्तर - 'त्याच दिवशी सगळ्यात लहान दिराची सकाळी मौंज होती. त्याचा स्वयंपाक होता. त्यातच जेवणे झाली.' हे सगळं सांगताना सुद्धा कोणताही तक्रारीचा वा नाराजीचा सूर नव्हता. एखादी दैनंदिन घटना सहज सांगावी तसे तिने लग्नाची गोष्ट सांगितली होती.

दोघांना एकमेकांची साथ आणि त्यांच्या प्रयत्नांना नशिबाची साथ मिळत गेली अन लग्नानंतर साधारण दहा-बारा वर्षांनी त्यांनी स्वतःचं घर बांधलं. शहराच्या बाहेर असल्याने सुरुवातीला वीज नव्हती, नळ नव्हते. विहिरीचे पाणी काढावे लागे. रस्ते नव्हते. पावसाळ्यात सायकल दूर कुठेतरी ठेवून वडिलांना घरी यावे लागे. पलिकडे जंगल होते. तिथले कोल्हे इत्यादी रात्री बेरात्री येत. पण कोणतीही तक्रार वा कुरकुर न करता तिने संसाराची गाडी चालवली.

आयुष्यात किती गोष्टी केल्या तिने. 'कितीतरी' हा एकच शब्द वापरावा लागेल. वाचन केलं, विणकाम केलं, भरतकाम केलं, शिवणकाम केलं, वाळवण केलं, स्वयंपाक केला, आजारपणं काढली, बाळंतपणे केली, शुश्रूषा केली, आई वडिलांची सेवा केली, देवांना फुलांचे लक्ष वाहिले, बागकाम केले, माणसे जोडली, अपार कष्ट केले, बाराक्षराची औषधे दिली, देशभर फिरून आली, अनेक गोष्टी अनेकांना शिकवल्या, समितीचं काम केलं, लाखोच्या संख्येत नामजप लिहिला, अतिथी सत्कार केला. अन हे सगळं कुरकुर न करता किंवा आपण काही करतो हे न सांगता, त्याची कोणाला जाणीवही होऊ न देता. रवींद्र भटांच्या बहुतेक चरित्र कादंबऱ्या तिने वाचल्या होत्या. सुधीर फडकेंचे आत्मचरित्र तिचे आवडीचे होते. त्याबद्दल पुष्कळदा बोलत असे. स्वयंपाक, स्वयंपाकघर, अतिथी सत्कार हे तर खास विषय. साक्षात अन्नपूर्णा होती. जेवणारी माणसे वाढली तरी स्वयंपाकाची नुपूर गेली नाही. मला आठवते, एकदा योगेंद्रजी घरी मुक्कामाला होते. ते संस्कार भारतीचे अखिल भारतीय संघटन मंत्री होते. माझ्याकडे तेव्हा विदर्भाची जबाबदारी होती. बैठक, भेटी, गप्पा आटोपून घरी यायला रात्रीचे अकरा वाजून गेले होते. पण तिने तेवढ्या रात्री गरम स्वयंपाक करून जेवू घातले. एवढा मोठा फकीर माणूस आपल्या घरी आला याचाच तिला आनंद. ती गेल्यानंतर जे जे फोन आले, त्यात बहुतेकांच्या बोलण्यात तिच्या खाऊपिऊ घालण्याचा उल्लेख होताच.

संपर्कात येणारा माणूस जोडून ठेवणे हा स्वभाव होता. दारावर उदबत्ती विकायला येणाऱ्यापासून तर छोट्या मोठ्या कामाच्या किंवा बिन कामाच्या अनेकांना तिने जोडून ठेवले होते. कळवळा हा तिच्या स्वभावाचा दुसरा गुण होता. काहीही पाश नसणाऱ्या एका कामवाल्या बाईला तर तिने काही वर्ष घरीच ठेवून घेतले होते. (या बाईंवर मागे मी स्वतंत्र लिहिलेही आहे.) भांडी घासायला येणाऱ्या आजीबाईंचीही अशीच काळजी. त्यांना भांडी ठेवताना स्वच्छ करून ठेवली पाहिजेत, चमचे- वाट्या- पेले- आपणच घासून घ्यावे; हा तिचा दंडक. का? कारण त्या नोकर नाहीत, मदतनीस आहेत. आहे कामाला म्हणून घ्या राबवून असा विचार नाही. वयाच्या ८० व्या वर्षापर्यंत हाच दंडक होता. त्याआधी काही वर्षे तिला भांडी घासून घेण्याबद्दल छेडले तेव्हा तिने तिची भूमिका सांगितली होती. त्यानंतर मीही कधी तिला त्यापासून परावृत्त केले नाही. मदत करण्याचा प्रयत्न केला पण भांडी घासून घेण्याला विरोध केला नाही. एकदा पुण्यासाठी रेल्वे स्थानकावर गेलो असतानाही असाच अनुभव. कुलीला सामान देताना एक दोन बॅग स्वतःच उचलल्या. 'का' विचारले तर, त्याला किती सामान द्यायचे? या बॅग हलक्याच आहेत. आपण घेऊ हे उत्तर. कोणाचे काम कमी करणे एवढंच या कळवळ्याचं रूप नव्हतं. तेव्हा जुने कपडे घेऊन त्यावर भांडी देणाऱ्या बायका दारावर येत असत. एक बाई ठरलेली होती. ती आली की, जुने कपडे देणे, घासाघीस करणे, भांडी घेणे साग्रसंगीत होत असे. ती बाई वस्तीत फिरत असे. शेवटी येऊन आपले कापडाचे भले मोठे गाठोडे अंगणात ठेवीत असे अन 'रिक्षा घेऊन येते. तोवर हे राहू द्या इथे' म्हणून रिक्षा आणायला जात असे. रिक्षा आणायला म्हणून गेलेली ती बाई कधी चार दिवसांनी, कधी पंधरा दिवसांनी सुद्धा येत असे. एकदा तर महिनाभर आली नव्हती. हिने तिचे गाठोडे मात्र जपून ठेवले होते. अन ती आल्यावर फक्त 'उशीर का झाला' एवढा साधा प्रश्न विचारला होता. पण नाराजी, पुन्हा असं चालणार नाही वगैरे वगैरे काही नाही.

समितीचं काम, शारदोत्सव, भजन मंडळ, भिसी, उन्हाळ्यातल्या शेवया- पापड- या सगळ्या सामूहिक उपक्रमात तिचा सहभाग हिरीरीने राहत असे. वस्तीत तिची पिढी म्हातारी झाली. सगळ्यांना सुना आल्या. त्या सुनांची भिसी सुरू झाली. सासवा बाजूला झाल्या पण ही मात्र अनेक वर्षे सुनांच्या भिसीत सहभागी होती. सुनांना ती मोठी वाटली नाही अन तिला सुना लहान वाटल्या नाहीत. अनेक वर्षे दिवाळीचा फराळ करून घेणे हा एक उत्सव होता. जुन्या महाल भागातील 'व्यंकटी' हा तेलंगी आचारी दिवाळीआधी घरी येत असे. काय काय पदार्थ बनवायचे, त्याला सामान किती लागेल; ही सगळी माहिती देऊन फराळ तयार करण्याचा दिवस ठरवून तो जात असे. तो येऊन गेला की वस्तीत निरोप द्यायचे. अन ठरलेल्या दिवशी ३०-४० घरचा दिवाळीचा फराळ तयार होत असे. त्यासाठीची लाकडे, भांडी, पाणी इत्यादी तयारी; आलेले सामान आणि ऑर्डर्स यानुसार माल तयार झाला की त्या त्या नावाने वेगळा काढून ठेवणे; हे सगळे काम भरपूर पुरत असे. पण हे सगळे करताना चेहऱ्यावर त्रासिकपणा राहत नसे अन आपण एवढं करतो यातून आपल्याला काय मिळतं, काय मिळणार; हा विचारही राहत नसे.

व्रतवैकल्येही तिने भरपूर केली. सोळा सोमवारपासून, आठवड्यातल्या चार वारांचे उपवास, चतुर्थी, एकादशी; असे सगळे. बाकी उपवास हळूहळू सोडले होते, पण एकादशी मात्र अखेरपर्यंत करीत होती. माझ्यासाठीही तिने व्रत केले होते.  माझ्या पाठीवर शेरणी नावाचा एक प्रकार झाला होता. शेरणी म्हणजे पाठीवर छोटे छोटे पांढुरके डाग. त्यांचा त्रास काहीही नसतो. किंवा तो कोड वगैरे प्रकारही नसतो. किंवा चर्मरोग पण नाही. काहीतरी deficiency चा भाग असावा. पण असं म्हणतात की, आठवीची पूजा केली तर तो त्रास संपतो. मी तर करायला राहिलो. बरं ती पूजाही सगळ्यांकडे नसते.  योगायोगाने आमच्या शेजारी राहणाऱ्या काळे यांच्याकडे आठवीची पूजा होती. ती तिथे जाऊन पूजा करून, दर्शन घेऊन येत असे. त्या दिवशी दिवसभर उपवासही. माझी शेरणीही हळूहळू संपली. Deficiency संपल्याने शेरणी संपली की तिच्या श्रद्धायुक्त व्रताने याची चिकित्सा मी केली नाही, करत नाही. मला करावीशीही वाटत नाही. मी फक्त त्या श्रद्धेसमोर मान झुकवतो.

संपन्नता आणि विपन्नता दोन्हीत मनाचा तोल ढळू न देणारा साधू असतो, असं एक संस्कृत वचन आहे. ती त्याच चालतं बोलतं उदाहरण होती. अर्धी उदबत्ती सकाळी अन अर्धी संध्याकाळी लावण्याचे दिवसही मी तिच्या सहवासात पाहिले आहेत अन विमान प्रवासाची नव्हाळी राहू नये असेही तिचे दिवस पाहिले आहेत. १९८० ची गोष्ट असावी. आणीबाणीनंतरची. वडिलांची punishment transfer झाली होती मुंबईला. संघवाले म्हणून. कमावते फक्त तेच. त्यांचा खर्च, आमचा परिवाराचा खर्च. शिक्षणे, आजारपणं; असं सगळंच. वडील काही चेक सह्या करून तिच्याजवळ ठेवत असत. लागतील तसे पैसे काढण्यासाठी. बँकेतून पैसे काढून आणण्याचे काम माझे असे. मला आठवते, त्या चेकने कधीकधी दहा रुपये काढून आणले होते. अर्थात दहा रुपयाला सुद्धा थोडीबहुत किंमत त्याकाळी होती. त्यानंतर आठेक वर्षांनी मी कमवू लागलो तेव्हा माझा पहिला पगार दोनशे रुपये होता. तरीही दहा रुपयांचा चेक हा थोडा थट्टेचा विषय असेच. बँकेतील काही लोक कुत्सित हसत देखील. पण एक काका होते रोखपाल. तेही ब्राम्हण आणि संघवाले. त्यांचा आधार होता. ते सांगत, 'दुर्लक्ष करायचं.' तिचाही तोच सल्ला. ही परिस्थिती काही फार टिकली नाही. पुन्हा चांगले दिवस आले. गाडी घोडे आले. पण दोन्ही परिस्थितीत मन, व्यवहार, वागणे, बोलणे; तेवढेच शांत.

अनेक थोरामोठ्यांशी संबंध आला होता. संघ मुख्यालयाजवळ राहणे आणि लहान भाऊ प्रचारक याही जमेच्या बाजू होत्याच. गोळवलकर गुरुजींना तिच्या हातची गुळाची पुरणपोळी आवडत असे. सरसंघचालकांची सावली असं ज्यांचं वर्णन करतात ते डॉ. आबाजी थत्ते हे तर तिचे भाऊच. वर्षभरातून दोनदा देशभर प्रवास करत असूनही; राखी पौर्णिमा, भाऊबीज कधी चुकले नाहीत. शिवाय नागपुरात असले की एखादी चक्कर ठरलेली. भारतीय मजदूर संघाचे कार्यालयच सुरुवातीला घरी असल्याने दत्तोपंत ठेंगडी अनेकदा पंक्तीला असत. शिवाय एकनाथजी रानडे, बाबासाहेब आपटे असे दिग्गजही येत जात असत. एकदा तर बाबासाहेब आपटे घरी आले, खाटेवर बसले आणि खाट कशी तुटली त्याचा किस्साही अनेकदा ऐकला आहे. सुमतीबाई सुकळीकर यांच्याशी तर 'काय गं कमल' असा संबंध. वंदनीय मावशी केळकर त्यांच्यापासून सगळ्या प्रमुख संचालिकांचा खूप स्नेह मिळालेला. पण हे सगळं कधी गप्पांच्या ओघात येईल तेवढंच. या फुशारकी मारण्याच्या गोष्टी नव्हत्याच. मनाला नियंत्रित वगैरे करून हे साध्य होत नाही. तो स्वभावच असावा लागतो. तिचा तो होता.

तिने कष्ट अपार केले पण कुरकुर केली नाही. सगळ्यांचं कौतुक केलं पण स्वतःसाठी काहीही मागितलं नाही. तब्येत, दुखणी या जीवाला जखडलेल्याच गोष्टी पण त्यांचे issue केले नाहीत. फिरणं होत होतं तोवर फिरून आली. गंगासागर पाहून आली आणि साठीनंतर गिरनार पण चढून आली. सतत कशात तरी गुंतवून घेत राहिली. Brainvita, majic cube, carom, पत्ते हेही खेळली. कोणाकडे दुःखद घटना झाली की सांत्वनाला गेल्याशिवाय राहिली नाही. काठी टेकत दोन जिने चढावे लागले तरी. अनेक वर्ष रोज रात्री माझ्यासोबत तारक मेहता का उलटा चष्मा पण पाहिले. किती आणि काय काय आठवायचं, किती आणि काय काय सांगायचं? 'हे सरता संपत नाही, चांदणे तुझ्या स्मरणांचे' अशी अवस्था आहे.

अन यापलीकडचंही नातं आहे. आम्हा आई मुलात जीवनविषयक चर्चाही होत. कधी त्या मृत्यूपर्यंतही पोहोचत. मी तिला म्हणत असे, माणसाने मृत्यूचाही विचार केला पाहिजे. जी एकमेव गोष्ट या जगात निश्चित आहे तिला का टाळायचं? तीही ऐकत असे, बोलत असे. भय, चिंता या गोष्टी तर मुळातच नव्हत्या. त्यामुळे मुक्तपणे बोलत असू या विषयावर. आठ महिन्यांपूर्वी वडिलांनी जगाचा निरोप घेतला. त्यानंतर एक दिवस सहज बोलत बसलो होतो. तिच्या बोलण्यात थोडी निराशा, दु:ख असं होतं. तिला जवळ घेऊन समजावत मी म्हटलं - 'अगं हे तर जीवनाचं चक्र आहे. येतो त्याला जावं लागतंच. गुरुजी गेले, दत्तोपंत गेले, मावशी गेल्या, नानाजी मोठीआई गेले, बुद्ध गेले, शंकराचार्य गेले, श्री रामकृष्ण गेले, प्रभू राम गेले' अन मी थांबलो. अंदाज घेत. मी थांबलो तसं तीच पुढे म्हणाली - 'श्रीकृष्ण गेले.' दोघेही हसलो. शारीरिक आणि मानसिक दोन्हीची हिंमत तिच्याकडे भरपूर होती. पण थकत चालली होती. शरीर थकत होतं. व्याधी नव्हत्या पण झीज भरपूर झाली होती. गेल्या संक्रांतीनंतर तिला किंचित भास व्हायला लागले होते. भ्रम नव्हता. पण कधीकधी भास होत.  एकदा फोनवर बोलताना म्हणाली - 'काय करू रे? मला कोणी कोणी दिसतात पण ते नसतातच. असं का होत असेल? काय करावं?' अर्थात वैद्यकीय उपचार सुरू झाले होतेच. मी तरी काय सांगणार? तिला म्हटलं - 'असं काही झालं की ओम नमः शिवाय म्हणत जा.' मात्र हळूहळू तिनी स्वतःला आवरणं सुरू केल्याचं जाणवत होतं. तिच्या जन्मगावी तिच्या वंशातील वामनाजी बुवा नावाच्या साधूंची जिवंत समाधी आहे. त्याची तिला खूप आठवण येत असे. त्यामुळे एक दिवस तिथे जाऊन आलो. व्हिडीओ कॉल करून तिला समाधीचं दर्शन करवलं. नंतर जाऊन पंधरा दिवस राहून आलो. त्याच मुक्कामात महाशिवरात्री या तिच्या जन्मदिवशी समिधाने केलेला तिला आवडणारा राजगिरा पिठाचा शिरा तिला खाऊ घातला. तेच आमच्यातलं शेवटचं communication.

म्हातारपणातील सोबतीची गरज लक्षात घेऊन चार वर्षांपूर्वीच दोघेही पुण्याला राहू लागले होते. लहान भाऊ, त्याची पत्नी, त्याचा मुलगा, बहिणी, त्यांची मुले सगळ्यांनीच दोघांचीही भरपूर आणि निरलस सेवा केली. मला ते भाग्य कमी वाट्याला आलं. शेवटले चार दिवस ती रुग्णालयात होती. तिथेच तिने अखेरचा श्वास घेतला. सध्याच्या कोरोनाच्या परिस्थितीने तर सगळ्यांचेच हात बांधलेले. असंख्य माणसे जोडणाऱ्या तिचा अंत्यसंस्कार मोजून पाच जणांच्या उपस्थितीत झाला. घरावर प्रेम असूनही अंत्ययात्रा रुग्णालयातून परस्पर न्यावी लागली. शवाला स्नान, कपडे, हार असं काहीही नाही. कारण काही उपलब्धच नव्हतं. गोळवलकर गुरुजींनी अखेरची तीन पत्रे लिहिली होती. त्यातील एका पत्रात त्यांनी म्हटले होते - 'मृत्यू के पश्चात शव का शृंगार आदी बाते विचित्र लगती है.' त्याची आठवण झाली. नाही म्हणायला, मृत्यूची वार्ता कळल्यावर सहनिवासातल्या एका काकूंनी इमारतीतील चाफ्याची फुले आणली. त्याचा हार तिच्या गळ्यात पडला. शेजारच्या बंगाली कुटुंबाने दिलेले चंदन तिच्या भाळी रेखले. समरसून जीवन जगल्यावर जणू संपूर्ण नि:संग होऊन ती अंतिम प्रवासाला गेली. लौकिक जीवनातील सगळ्या गोष्टींचा; कर्मकांड, रीतिरिवाज, उपचार, वस्तू, शृंगार, नातीगोती, सुखदु:ख; सगळ्या गोष्टी कटाक्षाने दूर सारून; नि:संग होऊन गेली. तिच्या आवडत्या पदातील शब्दांचा आधार घ्यायचा तर - 'अम्ही सर्वही प्रवासी, जाणार दूरदेशी... तो मार्ग दाखवाया, अधिकारी रामराया...' या समर्पित भावासह गेली.

या जगातला मधुर रक्तसंबंध संपला. सहोदर असतातच. मला तर हेवा करावा असे सहोदर लाभले आहेत. नाही तर या भणंगाला कोण विचारतो. अन केवळ सहोदर नाहीत त्यांचे सहप्रवासी, सगेसोयरे सगळ्यांकडूनच आदर, प्रेम, सन्मान मिळतोच. तिने मिळवून ठेवलेले गणगोतही आहेत. म्हणून तर ती गेल्याचं कानी पडताच माझ्या जेवण्याखाण्याची सोय बघायला मंडळी धावून आली. आईचे दिवस होईपर्यंत स्वयंपाक करू नका, असे कोणी सांगायला ही पुण्यसंचय हवा. तो माझा नाही. तो तिचा आहे. इच्छांचे चिताभस्म तर कधीचेच फासले आहे पण असलीच तर एकच इच्छा आहे - जेव्हा कधी निरोप घ्यावा लागेल. तिच्याहून नि:संगपणे घेता यावा. तोवर आहेच - 'नाही पुण्याची मोजणी, नाही पापाची टोचणी... जिणे गंगौघाचे पाणी,  जिणे गंगौघाचे पाणी...'

- श्रीपाद कोठे
रविवार, २६ एप्रिल २०२०
अक्षय्य तृतीया

विचार प्रक्रिया

राजकीय परिवर्तन हे वैचारिक परिवर्तन असतेच असे नाही. पश्चिम बंगालमध्ये सुमारे तीन दशके कम्युनिस्ट राजवट होती. तेथील जनतेने कम्युनिझम स्वीकारला का? उत्तर नाही असेच आहे. तीच गोष्ट उत्तर प्रदेशात समाजवादी वा बहुजन समाज पार्टी यांच्या सरकारांची. किंवा तामिळनाडूतील द्राविडियन पक्षांची. रशियात सुद्धा कम्युनिस्ट राज्य क्रांतीनंतर सात दशके सत्ता होती पण रशियन जनतेने तो विचार स्वीकारला होता असे म्हणता येईल का? अर्थात नाही. किंवा अमेरिकेत भांडवलशाही आहे म्हणजे तेथील जनतेने तो विचार मान्य केला असे म्हणता येईल का? भारताबाबतही आज हेच म्हणता येईल. सत्ता आणि विचारधारा हे अद्वैत नसते.
मग भारतीय जनतेने हिंदुत्व स्वीकारले नाही असा याचा अर्थ होतो का? अजिबात नाही. हिंदुत्व हाच भारताचा विचार आधीही होता, आजही आहे, उद्याही राहील. इस्लामिक राजवटीत भारताचा विचार हिंदुत्व होता, इंग्रजी आमदनीत तोच होता, काँग्रेस राजवटीत तोच होता आणि भाजपच्या राज्यातही तोच आहे. हे जरा विचित्र वाटेल परंतु वास्तव आहे. गडबड आमच्या विचार करण्याच्या पद्धतीत आहे.
प्रश्न हा आहे की, विचार ही अशी स्वीकार वा नकाराची बाब आहे का? विचार म्हणजे काय? विचार ही मानवी जीवनाला प्रगल्भ करणारी जीवमान प्रक्रिया आहे. ती बांधून ठेवता येत नाही. अमेरिकन राज्यक्रांती, फ्रेंच राज्यक्रांती, रशियन राज्यक्रांती, युरोपीय पुनर्जागरण यांनी विचार आणि सत्ता यांना एक करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु मुळातच विचार या गोष्टीचे स्वरूप वेगळे असल्याने विविध सत्तांनी कितीही दावे, प्रतिदावे केले तरीही हे ऐक्य साधणे कोणालाही शक्य होत नाही. या प्रयत्नांनीच तुमचा विचार, आमचा विचार अशी भावना निर्माण झाली. वास्तविक प्रत्येक विचारातच काही ना काही तथ्य असते. जीवनाचे कोणते ना कोणते सत्य, तथ्य त्यात असते. विशिष्ट दृष्टिकोन त्यात असतो. फापटपसाराही बराच असतो. मात्र त्याच्या मंथनातूनच काही ना काही हाती लागते ते मानवी जगण्याला प्रगल्भ करते. उलट हा आमचा विचार, हा तुमचा विचार ही भावना विचार म्हणून म्हटल्या जाणाऱ्या जीवमान प्रक्रियेलाच खीळ घालते.
भारताच्या संदर्भात बोलायचे तर आज हिंदुत्व म्हणून समजल्या जाणाऱ्या गोष्टींचे काही महत्व आहे की नाही? निश्चितच आहे पण ते विषय हिंदू समाजाचे राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक विषय आहेत. ते लक्षात घ्यावे लागतीलच. परंतु ते विषय म्हणजे हिंदुत्वाचा विचार नाही. हिंदुत्वाचा विचार या विषयांशी बांधला तर त्याचे विचार म्हणून असलेले मानवी जीवनातील स्थान आणि आवाहन संपुष्टात येते. तो विचार म्हणून संपून जाऊन राजकीय धोरणांपुरता सीमित होतो. एकूण विचार या जीवमान प्रक्रियेलाच हे लागू होते. त्यामुळे सत्तेचे येणे जाणे आणि समाजाने विचार ग्रहण करणे या वेगळ्या बाबी ठरतात. सत्ता असणे वा नसणे हा विचारांच्या स्वीकार्यतेचा, योग्यतेचा मापदंड नसतो. सत्ता येते-जाते, निर्माण होते - नष्ट होते; विचार चिरंतन असतात. ते तसेच असायला हवेत.

- श्रीपाद कोठे
नागपूर
बुधवार, १२ जून २०१९