सोमवार, १५ मे, २०१७

पाहा विचार करून...

आफ्रिका सोडून संपूर्ण जगावर मोठा सायबर हल्ला झाला. आपल्या येथे सुद्धा रिझर्व्ह बँकेने काही सूचना जारी केल्या. जगभरातच याची चर्चा सुरु आहे. हा हल्ला आटोक्यात आला असून सुरक्षेची चर्चा सुरु झाली आहे. परंतु जी माहिती नको त्याच्या हाती लागून गेली त्याचे काय? त्याचा वापर तर तो करणारच. त्या माहितीच्या आधारे जगभरात उत्पात करून होईपर्यंत नव्याने करण्यात आलेल्या सुरक्षा उपायांचा भेद करण्याची क्षमता व कौशल्य हे लोक विकसित करणार आणि पुन्हा हल्ला करणार. डिजिटल व्यवहारांचे आक्रमकपणे व अभिनिवेशाने समर्थन करणारेही आता बिचकू लागले आहेत. तुमचे-आमचे, तूतू-मीमी हे होईलच. संपूर्ण जगाची कबर खोदल्या गेली तरीही तूतू-मीमी सोडायचं नाही, सुटणार नाही असा शाप देऊनच माणसाला जन्माला घातलं असणार. मात्र या माणसांमधीलच काही हाताच्या बोटावर मोजावेत असे अपवाद असलेल्यांनी याचा अधिक खोलात जाऊन विचार करायला हवा.

एक गोष्ट निर्विवाद आहे की, सत्ताकांक्षा आणि सुखलोलुपता अन सुखसाधनांची अखंड वाढ; या दोन तत्वांवर वर्तमान सभ्यता- संस्कृती- जीवन- उभे आहे. यावर या जीवन पद्धतीचे समर्थक आणि टीकाकार दोघेही एकमत होतील. पण गमतीची गोष्ट म्हणजे- या जीवनपद्धतीने ज्या समस्यांच्या गर्तेत माणसाला लोटले आहे, त्या समस्यांची सोडवणूक करण्याचे, त्या समस्यांवर केले जाणारे उपाय सुद्धा; सत्ताकांक्षा आणि सुखलोलुपता अन सुखसाधनांची अखंड वाढ; या दोन गोष्टींवरच आधारित असतात. नव्हे- सत्ताकांक्षा आणि सुखलोलुपता अन सुखसाधनांची अखंड वाढ; याच दोन संदर्भात विचार करण्याचं आमच्या बुद्धीचं प्रचंड conditioning झालेलं आहे. अगदी प्रामाणिकातल्या प्रामाणिक व्यक्ती अन प्रयत्नसुद्धा याला अपवाद नाहीत. जे ही बाब समजू शकतात त्यातील ९० टक्केहून अधिक तूतू-मीमी मध्ये अडकलेले असतात. काही चांगला बदल खरंच घडून यायचा असेल तर या जगातील ७०० कोटी लोकांपैकी बहुसंख्य लोक विचारी अन सुजाण झाले पाहिजेत; हे लक्षात घेऊन त्यासाठी प्रयत्न करण्याची त्यांची तयारी नाही.

वर्तमान जगण्याच्या मूळ तत्वांना खूप आदर्श, आध्यात्मिक तत्वांचा मुलामा देण्याचे सुद्धा प्रयत्न होतात. हे अगदी सहज शक्य आहे. पण आध्यात्मिकता अथवा आदर्श ही आंतरिक प्रकृती आहे. चराचराला कवेत घेणे, चराचराशी एकरूप होणे, चराचराशी समत्वाचा व्यवहार, चराचराचं एकत्व; इत्यादी गोष्टी आंतरिक प्रकृतीशी संबंधित आहेत. बाह्य व्यवहारात विषमता, विविधता, अल्पता, वेगवेगळेपणा, आटोपशीरपणा; याच गोष्टी असू शकतात. आंतरिक प्रकृतीचा अखंड विस्तार आणि बाह्य व्यवहार छोट्या छोट्या मर्यादांमध्ये; हेच जीवनाचे सूत्र असू शकते.

शांतपणे विचार करणाऱ्यांसाठी फक्त एक संकेत- भारताच्या आर्थिक इतिहासाचे नवनवे अध्ययन आणि त्याचे निष्कर्ष आता समोर येत आहेत. त्यावर वेगळ्या भाष्याची गरज नाही. परंतु भारताच्या त्या वैभवकाळात - भारत राजकीय दृष्टीने अशांत होता, आजच्यासारखे केंद्रीभूत शिक्षण- संशोधन नव्हते, जातीव्यवस्था अतिशय भक्कम होती, संपन्नता असूनही सुरक्षेचे उपाय वाढवण्याची गरज तर पडत नव्हतीच उलट घरांना कुलूपे न घालण्याचे प्रयोग यशस्वी होत असत, सारे काही कोणाच्या तरी हातात घट्ट धरून ठेवण्याची पद्धती नव्हती, एकच एक सत्ताकेंद्र नसल्याने नियमांची विस्कळीतता होती. या सगळ्या गोष्टींचा विचारही व्हायला नको?

गुरुवार, १३ एप्रिल, २०१७

महायुद्धांचे आकडे

गेले दोन दिवस सिरीया आणि अफगाणिस्थानातील अमेरिकेच्या हल्ल्यांची चर्चा आहे. काल तर अण्वस्त्र वगळून आज जगात असलेल्या बॉम्बपैकी सगळ्यात मोठा बॉम्ब अमेरिकेने वापरला. जग तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे का अशी सार्थ शंका व्यक्त होऊ लागली आहे. विविध लहानमोठी युद्धे आणि दोन जागतिक महायुद्धे यांच्या माध्यमातून जगावर सत्ता स्थापन करणे किंवा अवांच्छित शक्तींना नियंत्रित करणे यांचे प्रयत्न जगभरात होत आलेले आहेत. अगदी भारतात देखील. रावण वा कंस यांना नियंत्रित करण्यासाठी श्रीराम व श्रीकृष्ण यांनी युद्ध केले. तर राजसूय इत्यादी यज्ञाच्या वेळी होणाऱ्या लढायातून वर्चस्व स्थापित करण्याचे प्रयत्न झाले. सिकंदराने विश्ववर्चस्वासाठी लढाया केल्या. शिवाजी महाराजांनी तत्कालीन आतंकवाद निपटून काढण्यासाठी लढाया केल्या. गेल्या दोनशे वर्षांचा इतिहास तर ताजा आहेच. वर्चस्व अथवा त्रासदायक शक्तींचे नियंत्रण या दोनच गोष्टी लढाया अथवा युद्ध यांच्या मुळाशी पाहायला मिळतात. यातील त्रासदायक गोष्टींचे नियंत्रण ही अपरिहार्य आणि आवश्यक बाब आहे. वर्चस्व ही ना अपरिहार्य बाब आहे ना आवश्यक. पण त्रासदायक गोष्टींच्या नियंत्रणासाठी वर्चस्व आवश्यक होऊन बसते. कालांतराने या वर्चस्वातूनच त्रासदायक गोष्टी जन्माला येतात. मानवजातीपुढील हा एक dilemma किंवा paradox आहे.

भारताने यावर उत्तर शोधले आहे. अस्वस्थता आणि संघर्ष या परिस्थितीत करावयाचा व्यवहार आणि शांततेच्या परिस्थितीत करावयाचा व्यवहार यांची फोड करून. जगाला या दोन्ही गोष्टी आवश्यक आहेत हे पूर्ण लक्षात घेऊनच वाटचाल करावी लागते हे भारताचे म्हणणे आहे. याला अनुसरूनच त्याने कामे इत्यादीची वाटणी केली होती. समाजाला, माणसाला अधिकाधिक `मन-बुद्धी'श्रीमंत करण्याचा प्रयत्न सतत व्हावयास हवा ही त्याची एक बाजू आणि त्याला emergency अन contingency यांच्यासाठी सिद्ध ठेवायला हवे ही दुसरी बाजू. `मन-बुद्धी'श्रीमंत करण्याची बाजू अधिक मजबूत करत दुसऱ्या बाजूची गरज कमी करत जाणे हे भारताचे प्राचीन सूत्र. यालाच म्हणायचे सभ्यता आणि संस्कृती. जगाने तर याचा काही विचारच केला नाही. परंतु भारतही मार्गच्युत झाला. त्यामुळे आज स्थिती अशी आहे की गांधी आणि सावरकर यांच्यावरून आपण भांडत बसतो. गांधी आणि सावरकर दोघेही आवश्यक असतात हे आम्हाला उमगतच नाही. emergency अन contingency च्या वेळी गांधी उपयोगाचा नाही म्हणून आम्ही त्याला शिव्या घालतो आणि `मन-बुद्धी'च्या श्रीमंतीच्या मार्गात सावरकर अडथळा ठरतात म्हणून त्यांना शिव्या घालतो. शिव्या घातल्या की प्रतिक्रिया होऊन त्यांचे समर्थक गटतट निर्माण होतात. माणूस आणि समाज जिथल्या तिथेच राहतो. आपले कर्मदरिद्रीपण महापुरुष आणि परिस्थिती यांच्यावर ढकलून आम्ही मूर्खता कुरवाळत बसतो. दोघेही आवश्यक आहेत. दोघांची वेगवेगळी स्थाने आहेत. दोघांची बलस्थाने आहेत अन दोघांच्या मर्यादा आहेत. त्यांचा योग्य उपयोग करून आम्हास पुढे जायचे आहे हे भान आम्ही गमावून बसलो आहोत. जगाला ही दृष्टी देणे हेच भारताचे प्रयोजन आहे. आम्हालाच त्याचे आकलन होत नसेल तर आम्ही जगासंबंधीचे कर्तव्य काय पार पाडणार? अन भारत जगाला ही दृष्टी देणार नाही, जगाच्या जीवनात ती पूर्ण मिसळून टाकणार नाही तोवर; महायुद्धांचे आकडे मोजणे संपणार नाही.

- श्रीपाद कोठे
नागपूर
शुक्रवार, १४ एप्रिल २०१७

गुरुवार, १६ मार्च, २०१७

सप्तशती, ग्रेस आणि महिला दिन- ४


स्त्री असो अथवा पुरुष, माणूस म्हणून विचार केला पाहिजे या युक्तीवादातच एक अपूर्णता आहे. माणूस म्हणून विचार केला पाहिजे असे म्हणताना आपल्या मनात- क्रौर्य विरहीत करुणा, दुर्भावना व्यतिरिक्त चांगुलपणा या गोष्टी असतात. हे मुळातच wishful thinking आहे. आमची ती अपेक्षा असू शकते पण ते अशक्य आहे. या विश्वाचं, माणूसपणाचं ते स्वरूप नाही. विश्वाचं, माणसाचं स्वरूपच मिश्र आहे. त्यात चांगले आणि वाईट, सद्गुण व दुर्गुण यांचे मिश्रणच असते. एक सोडून दुसरे जोपासणे शक्य नसते. एवढेच नाही तर दोन चांगल्या व्यक्तींचा, विचारांचा, तत्वांचासुद्धा विसंवाद आणि संघर्ष निर्माण होतो. त्यातील एकही वाईट नसतो, तरीही. हे जग असंच आहे. कितीही डोकेफोड करा, कितीही आदळआपट करा ते बदलत नाही; बदललेलं नाही. त्यासाठी दोषारोपण, उपाययोजना, चर्वितचर्वण खूप करता येईल. पण चर्वितचर्वण म्हणजे उपाय नाही. आपल्याला क्रौर्य विरहीत करुणा, दुर्भावना व्यतिरिक्त चांगुलपणा हवा असेल तर माणसाला बुद्धत्वाकडे, ख्रिस्तत्वाकडे, ईशत्वाकडे, ब्रम्ह्त्वाकडे वाटचाल करावी लागेल. हेच आत्मत्व. सप्तशती याकडेच निर्देश करते. `यादेवि सर्वभूतेषु ...' अशी त्यातील नमनाची सुरुवात आहे. `सर्वभूतेषु' फार महत्वाचा शब्द आहे. सर्व भूतांच्या ठायी. मग तो पुरुष असो, स्त्री असो, पशु असो, पक्षी असो कोणीही. या सर्व भूतांच्या ठायी असलेल्या तत्वांना नमन आहे. प्रश्न येतो सर्व भूतांच्या ठायी असलेलं मातृत्व म्हणजे काय? पुरुषांच्या ठायी मातृत्व कसं? अन याहीपेक्षा महत्वाचं म्हणजे `यादेवि सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता' म्हणजे काय? मातृरुपात अवस्थित असलेली देवी असे म्हटले आहे. माताच जर देवी असेल तर मातृरूपाने अवस्थित असे का म्हटले? अन मातृरुपाशिवाय अन्य अनेक रूपांनी अवस्थित असलेली देवी वेगळी आहे काय? यासाठी थोडा सूक्ष्म विचार करावा लागेल.
देवी, शक्ती, माया हे शब्द भाषेच्या दृष्टीने स्त्रीवाचक आहेत, पण देवी, दुर्गा, आदिशक्ती, आदिमाया हे तत्व मात्र स्त्रीवाचक नाही. का नाही? या ठिकाणी दोन मूळ प्रश्नांचा विचार करावा लागतो. ते मूळ प्रश्न आहेत एकच मूळ तत्व दोन अथवा अनेक रुपात कसं व्यक्त होतं आणि दुसरा प्रश्न जडाचं चैतन्यात अन चैतन्याचं जडात रूपांतरण कसं होतं? या दोन्ही बाबी निसर्गात, मानवी जीवनात हरघडी पाहायला, अनुभवायला मिळतात. एक स्त्री एक पुरुष एकत्र येतात अन त्यातून स्त्री अथवा पुरुष नसलेला एक गर्भ आकाराला येतो. म्हणजेच दोनाचे एक होण्याची प्रक्रिया होते. या लिंगहीन गर्भाला लिंगप्राप्ती होते म्हणजेच पुन्हा एकाचे दोन होण्याची प्रक्रिया होते. चेतनाहीन मांसाच्या गोळ्याला चेतना प्राप्त होते आणि चेतनायुक्त देह चेतनाहीन होऊन जाण्याची प्रक्रियाही होते. मनुष्य मरण पावतो. या सगळ्यातच म्हणजे दोनाचे एक होणे, एकाचे दोन होणे, जडाला चैतन्य प्राप्त होणे, चैतन्याला जडत्व प्राप्त होणे ही जी काही प्रक्रिया आहे, हे घडण्याचं जे काही तत्व आहे, हे घडवणारी जी काही शक्ती आहे- ती आद्याशक्ती, आदिमाया, दुर्गा, ब्रम्ह इत्यादी. तेच आत्मस्वरूप. तेच `मी'. हे तत्व, ही शक्ती, ही प्रक्रिया अगम्य आहे. धर्म असो की विज्ञान; ते फक्त या विश्वाची वर्णने करतात. या विश्वाच्या आदितत्वाला मात्र त्यातील कोणीही स्पर्श करू शकत नाही. परंतु या अस्तित्वातील प्रत्येक जीवाचीच नव्हे तर जडाची; अन खरे तर प्रत्येक कणाची धाव, ओढ त्या आदितत्वाकडे आहे. ती कळो अथवा न कळो, आमच्या प्रत्येक स्पंदनाची धाव त्याकडेच आहे. कोणत्याही गोष्टीने, कोणत्याही उपलब्धीने, कोणत्याही कर्तृत्वाने, कोणत्याही संघर्षाने, कोणत्याही विजयाने, कोणत्याही यश वा अपयशाने आपली तृप्ती का होत नाही? याचे कारण ती आमची स्थानके नाहीतच. आम्ही ठरवले तरीही त्या त्या ठिकाणी थांबू शकणार नाही. अतृप्ती, धाव ही आत्मतत्वाला स्पर्श करीपर्यंत चालूच राहणार. कोणतेही धर्मशास्त्र सांगते, कोणताही महापुरुष सांगतो म्हणून ही धाव आहे असे नाही. तर ही आत्मतत्वाकडील धाव आहे म्हणून शास्त्र वा महापुरुष ते सांगतात. ते त्यांनी ठरवलेले नाही. ते तसे आहे एवढेच फक्त ते कथन करतात. ही पटण्या न पटण्याची बाब नाही, ही सिद्धांताची वा सिद्ध करण्याची गोष्ट नाही. मान्य करणे अथवा न करणे आपल्यावर आहे. मान्य केल्याने फरक पडत नाही अन न केल्याने फरक पडत नाही. शांती अन तृप्ती मिळते का? ही प्रत्येकाने आपापला विचार करण्याची बाब आहे. स्त्री असो वा पुरुष वा तृतीयपंथी; सगळ्यांच्या सगळ्या धडपडींचा हा मथितार्थ आहे.
हे सगळे नीट कळले, मान्य झाले, पटले. पुढे काय? काय होणार त्याने? त्याचा काही उपयोग आहे? की नुसताच काथ्याकूट. हा फार महत्वाचा प्रश्न आहे. हे खरे आहे की आपल्या या धडपडीचा अर्थ जाणून घेतल्याने व्यवहारात फारसा फरक पडणार नाही. त्याने एक मात्र होईल- आक्रस्ताळेपणा, अभिनिवेश, आग्रह, आडमुठेपणा, आक्रोश, आकांत, आक्रमकता कमी होतील. या विश्वातले संघर्ष आणि विसंवाद यांचे टोकदारपण कमी होईल. विचारीपण, समजूतदारपणा, विवेक या गोष्टींना भक्कम आधार प्राप्त होईल. ज्या आदितत्वाकडे हे सगळं अस्तित्व जीवाच्या आकांताने धावतं आहे त्या तत्वाचं, पर्यायाने स्वत:चं आत्मरूप समजून घेण्याला, जाणून घेण्याला अवकाश मिळेल. आमच्या या अनादि प्रवासाचा राजमार्ग जरा सुसह्य होईल. ऐहिक आणि आत्मिक शांती आणि तृप्तीचा थांबा गाठता येईल. सक्रियता कायम राहूनही धावपळ थांबेल. महिला, पुरुष, तृतीयपंथी, पशु, पक्षी, जड, चेतन सगळ्यांनाच त्यांच्या त्यांच्या दृश्य स्वरूपाच्या पलीकडील हे आत्मतत्व हृदयंगम होणं हे व्यावहारिक जीवनासाठीही आवश्यक आहे. हीच बुद्ध, ख्रिस्त, ईश्वर, ब्रम्ह होण्याची प्रेरणा आहे. स्त्रीत्व, पुरुषत्व, जातीत्व किंवा अन्य कुठलं तत्व यांनी संघर्ष आणि विसंवादाचं स्वरूप फक्त बदलत राहील. आत्मत्वाच्या प्रेरणेनेच संघर्षाचं समन्वयात आणि विसंवादाचं संवादात रूपांतरण होऊ शकेल. अर्थात ते तसं व्हावं का? होईल का? कधी होईल? हेदेखील त्या आदिमायेलाच ठाऊक.
यावर्षीच्या महिला दिनी मला प्रतीत झालेला सप्तशती, मातृत्व, स्त्रीशक्ती यांचा हा आशय आहे.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
गुरुवार, १६ मार्च २०१७

सप्तशती, ग्रेस आणि महिला दिन- ३


महिमामंडन आणि महिमाभंजन या दोन प्रवृत्ती माणसात प्रबळ असतात. त्यातूनच स्त्री ही दुर्गा आहे इत्यादी भावना आणि तिला देवी वगैरे न करता माणूस म्हणून राहू द्या हा युक्तिवाद आकारास येतात. महिलांच्या स्त्रीत्व आणि माणूसपण यावर भर देण्याच्या आजच्या युगात या भूमिकांचा विचार क्रमप्राप्त ठरतो. महिला माणूस आहेत. पुरुषही माणूस आहे. त्यामुळे जे जे पुरुष करतो ते ते महिलाही करू शकतात. त्यांनी ते करायला हवे, असा आजचा विचारप्रवाह आहे. यात खूप काही वावगे नसले तरीही काही बाबींचा निर्देश आवश्यक ठरतो. १) पुरुष जे जे करतो ते ते श्रेष्ठ. त्यामुळे महिलांनी ते केल्याशिवाय त्यांचे श्रेष्ठत्व सिद्ध होणार नाही. २) योग्य अयोग्य हा विवेक न करता पुरुष काही करीत असेल तर तसे करण्याचा आम्हालाही हक्क आहे. या दोन्ही धारणा चुकीच्या आहेत हे वेगळे पटवून देण्याची गरज नाहीच. शिवाय यातून ज्या अनेक बालिश भावना, धारणा, कल्पना जन्माला येतात त्या वेगळ्याच. पुष्कळदा तर्क ऐकायला येतो- मुलगा झाल्यावर पेढे आणि मुलगी झाल्यावर बर्फी वाटतात असे का? हे योग्य नाही. खरं तर दोघांनाही बहाल केलेलं त्यांचं त्यांचं स्वतंत्र अस्तित्व अशा स्वरुपात देखील याकडे पाहता येईल. एक गंमत म्हणूनही त्याकडे पाहता येईल. मात्र `स्त्रीविमर्श' अथवा `स्त्रीवाद' हा किती पुरुषकेंद्रित आहे हेच यातून दिसून येते. बर्फी वाटून तिचे स्वतंत्र अस्तित्व अधोरेखित होऊ शकते हा विचार स्त्रीवादी करूच शकत नाहीत. कारण त्यांचे सारे लक्ष पुरुष काय करतात याकडेच असते. स्वयंपाकघरातील अनेक गोष्टींना असलेली स्त्रीवाचक नावे हाही वादविषय. वास्तविक तिचा एकाधिकार निमूटपणे मान्य करण्यात आलेला आहे असाही अर्थ लावता येऊ शकेल. तो श्रेष्ठत्वाचा निकष म्हणता येईल, पण श्रेष्ठत्वाचा निकष पुरुष हा असल्याने तसा अर्थ लावता येत नाही. मान्यही करता येत नाही. तेच वस्त्रप्रावरणे, वागणे- बोलणे- भाषा- छंद- आवडी- अशा सगळ्या बाबीत पाहायला मिळते. महिलांमधील व्यसनाधीनता, शिवराळ भाषा, मर्यादा तोडण्याचा अट्टाहास स्त्रीवादाची पुरुषकेंद्री मानसिकता अधोरेखित करतो. आपली उक्ती कृती, विचार उच्चार यांचे निकष आणि मापदंड पुरुष काय करतो हे नसावेत याची स्त्रीवादाची जाणीव व्यापक होण्याची नितांत गरज आहे. व्यक्ती म्हणून सर्वांगीण विकास आणि समाजधारणेतील योगदान यासाठीची महिलांची वाटचाल ही योग्य आणि अभिनंदनीय आहेच. जीवनाच्या सर्वच क्षेत्रात असलेला त्यांचा वावर योग्यच आहे. मात्र या बाबतीतही दोन बाबींचा निर्देश आवश्यक ठरतो. १) अशा प्रकारे विकास आणि योगदान करताना मानसिकता कशी आहे ते महत्वाचे ठरते. म्हणजे आपण जुन्या पद्धतीने वाढलो त्यामुळे स्वाभाविकपणे येणाऱ्या मर्यादा, पुढच्या पिढीने वागवण्याची गरज नाही असाही दृष्टीकोन पाहायला मिळतो. योग्य अयोग्यतेचे निकष पुढच्या पिढीसाठी असण्याची गरज नाही. विवेक वगैरे जरा बाजूला ठेवले तरी हरकत नाही अशीही एक समजूत पाहायला, अनुभवायला मिळते. २) पुरुषांनी जगात आजवर जे जे काही केले त्याने त्यांचे वा जगाचे खूप काही भले झाले. जगाचे नंदनवन झाले, सुख- शांती- समाधान सर्वत्र नांदू लागले असे झाले आहे का? या दोन बाबींचा विचारही महत्वाचा ठरतो.
महिलांचा माणूस म्हणून विचार व्हायला हवा ही अतिशय रास्त भूमिका आहे. परंतु माणूस म्हणजे काय याचाही विचार हवा की नाही? अनेकदा जो गोंधळ होतो त्याची नेमकी मेख इथे आहे. माणूस म्हणजे शरीर, मन- मनातील इच्छा आकांक्षा यांचे एक गाठोडे, बुद्धी अन त्याच्या आधारावरील जोडतोडी, त्याच्या आधारावरील व्यवस्थापन एवढेच का? प्रचलित विचारपद्धतीत माणसाचे एवढेच स्वरूप विचारात घेतले जाते. नव्हे ते एवढेच आहे अशी एक दृढ श्रद्धा अनादी काळापासून जोपासल्या गेलेली दिसते. अन हेच खरेही आहे. असे म्हटले जाते की- हिंदू अथवा भारतीय विचार यापुढे जाऊन आत्म्याचा विचार मांडतो. हे खरेही आहे अन खोटेही. खरे यासाठी की, त्या दिशेने भारतातील लाखो करोडो लोकांनी आजवर चिंतन, प्रयोग आदी करून काही निश्चित बाबी निष्कर्षरुपात समोर ठेवल्या आहेत. अन खोटे एवढ्यासाठी की, ते पूर्णत: व्यवहारात कधीच नव्हते. त्या आधारावर उभा असलेला समाज पूर्णत: अस्तित्वात नव्हता. त्यामुळे तो आत्मविचार हा वारसा अथवा ठेव म्हणता येणार नाही. दुसऱ्याही एका कारणासाठी हे खोटे आहे. ते म्हणजे- आत्मविचार हा `माणूस' विचाराच्या पलीकडचा विचार आहे. माणूस ही मर्यादितच गोष्ट आहे. तात्पुरती बाब आहे. (खोटी नाही.) माणूस हे `मी'च्या प्रवासातील केवळ एक स्थानक आहे. अनेकदा भारतीय विचारात हा घोळ पाहायला मिळतो. आत्मा ही शरीर, मन, बुद्धी यासारखी एक वस्तू आहे असेच समजले जाते. जसे भाजीत वेगवेगळ्या घटकांचे प्रमाण असते तसे मानवी जीवनात आत्म्याचे प्रमाण आहे असा काहीसा प्रकट वा सुप्त भाव पाहायला मिळतो. तसे नसून हे संपूर्ण अस्तित्व हीच आत्मतत्वाची अभिव्यक्ती असून यातील `माणूस' या बाबीसह सगळ्याच गोष्टी सीमित, तात्पुरत्या आहेत. अशी एक वेळ असेल जेव्हा आपण माणूस नसून भलतेच काही तरी असू आणि अशी एक वेळ राहील जेव्हा आम्ही माणूस न राहता वेगळेच काही असू. म्हणूनच `माणूस' म्हणून केला गेलेला विचार भारतीय अथवा भारताबाहेरील हा मर्यादित म्हणावा लागतो. हां, एक गोष्ट खरी की- भारताबाहेर त्याच्या या मर्यादेचा विचार झालेलाच नाही. पण भारतात मात्र तो झालेला आहे. भारतीय विचार अथवा हिंदू विचार हा त्यामुळे वैचारिक क्षेत्रात काही पावले तरी पुढचा म्हणावा लागेल. (क्रमशः)
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
बुधवार, १५ मार्च २०१७

सप्तशती, ग्रेस आणि महिला दिन- २


`मातृभक्ती' हा शब्द उच्चारल्यावर, किमान महाराष्ट्रात तरी साने गुरुजींचं नाव नजरेपुढे आल्याशिवाय राहत नाही. `श्यामची आई' तर कित्येक दशके करोडो लोकांच्या मनावर अधिराज्य करीत आहे. परंतु साने गुरुजी देखील आपल्या आईबद्दल म्हणतात- `मी तिच्याबद्दल भरपूर आणि प्रेमाने बोलतो याचा अर्थ तिच्यात काहीच त्रुटी, कमतरता नव्हत्या असे नाही. सगळ्यांप्रमाणेच तिच्यातही न्यूनता होत्या. पण तिने मला जे दिले ते खूप आणि असाधारण आहे. माझे तिच्यावर प्रेम आहे अन ती माझी आई आहे. म्हणून मी तिच्याबद्दल भक्तीभावाने बोलतो.' `आई' आणि `बाई' यांचा हा तोल सांभाळणे महत्वाचे. `मातृत्व' आणि व्यवहारातील त्याचं `आई' हे रूप उदात्त, मंगल, शुभ आहेच. त्याला किंचीतही कमी करण्याचं वा तसा मनोभाव बाळगण्याचं कारण नाही. परंतु ते सर्वव्यापी नाही, त्यालाही मर्यादा आहे याची जाणीव असणं आवश्यक ठरतं. मातृत्व म्हटल्यावर वात्सल्य, सहनशीलता, प्रेम, समर्पण, भावबंधन या गोष्टी मनात येतात. त्या सत्यच आहेत. मात्र या साऱ्या गुणांचा गैरवापर केला जात नाही का? किंवा या गुणांचा गैरफायदा घेतला जात नाही का? पदोपदी अशा प्रकारचा गैरवापर आणि गैरफायदा पाहायला मिळतो. मुलांवर अनेक गोष्टी लादणे, मुलांकडून अनेक अवास्तव अपेक्षा करणे, स्नेहापोटी चुकीच्या गोष्टी चालवून घेणे, मायेपोटी अयोग्य बाबी करायला लावणे, अयोग्य सवयी लावणे; अशा असंख्य बाबी पाहायला मिळतात. हा मातृत्वाचा गैरवापर ठरतो. दुसरीकडे, आई असल्याने ती घरातील कामे करणारच, दुखले खुपले तरीही त्याकडे दुर्लक्ष, तिच्या गरजा, भावना, अपेक्षा या सगळ्याविषयी गृहित धरण्याची वृत्ती हेही पाहायला मिळते. हे मातृत्वाचा गैरफायदा घेणे झाले. याचे आणखीही कंगोरे आहेत.
एखादी स्त्री माता होते त्यावेळी तिची अन्य नाती, अन्य भूमिका तशाच राहतात. पत्नी, सून, मुलगी, काकू, मामी, आत्या, मावशी, नोकरी, व्यवसाय, छंद, आवडी, स्वभाव, इच्छा, वृत्ती हे सगळे तसेच राहते. ती आई म्हणून विकसित होते तेव्हा या अन्य गोष्टीही नव्याने आकार घेत असतात. हे तिच्यासाठी स्वाभाविक असले तरीही बाकीच्यांसाठी तसे नसते. बाकीच्यांसाठी ते स्वाभाविक असण्याचे कारणही नसते. कारण ते आई झालेले नसतात. यातून निर्माण होणाऱ्या विसंवाद वा संघर्षाला केवळ मातृत्व उत्तर देऊ शकत नाही. सासू- सून- नणंद- विहिणी इत्यादी विसंवाद, पती वा मुलावरील हक्क आणि अधिकार, पतीशी कोणत्याही कारणाने होणाऱ्या विसंवादातून घटस्फोटाची वेळ येते तेव्हा मुलाचा वा मुलीचा ताबा मिळविणे या अथवा अशा अन्य अनेक संदर्भात मातृत्व समाधानकारक उत्तर देऊ शकत नाही. अगदी आई आणि तिच्या पोटचा गोळा यांच्यात अनेकदा जे विविध प्रकारचे ताणतणाव, विसंवाद, संघर्ष, गैरसमज पाहायला मिळतात त्यांनाही उत्तर देण्यात मातृत्व सक्षम असतेच असे नाही. वय हा घटक देखील महत्वाचा ठरतो. वाढत्या वयानुसार मातृत्वाबद्दलचं वलय कमी होत जातं. कधी कधी तर त्याबद्दल विपरीत ग्रह झालेले पाहायला मिळतात. अशा वेळी साधा आदर, गोड शब्द वा समजूतदार वागणं बोलणं यांच्याही समस्या निर्माण होतात. त्यावेळीही मातृत्व कमी पडतं. शिवाय भ्रष्टाचार, हिंसक वृत्ती, स्वार्थ, बेजबाबदारपणा आदी बाबी मातृत्वामुळे निकालात निघत नाहीत. आजच्या तर्कनिष्ठ, व्यवहारी, व्यक्तीप्रधान काळात तर या साऱ्या बाबी फारच महत्वाच्या ठरतात. यातील समस्या आणि संघर्षांना स्वत: ती स्त्री आणि अन्य अशा दोन्ही बाजू असतात. दोन्हीकडे गुणदोष असू शकतात, दोन्हीकडे चूक बरोबर असू शकते.
या विषयाचा आणखीन एका अंगाने विचार करावा लागेल. मातृत्व यात जननीत्व अध्यावृत आहे. जी जननी नाही ती माता नाही. किमान ती जननी नसली तरीही स्त्री तरी असायलाच हवी. मूल जन्माला घालणे, जननीत्व आणि मातृत्व यांचा व्यावहारिक आणि भावनिक अंगाने विचार बहुश: एकांगी असतो. त्यातील पुरुषाची भूमिका गौण ठरते, ठरवली जाते. नऊ महिने गर्भ धारण करणे हा महत्वाचा अन जिव्हाळ्याचा भाग असला तरीही ती एकटीच्या भरवशावर माता होऊ शकत नाही. शिवाय गर्भ धारण करण्याची जबाबदारी तिने स्वत:हून स्वीकारली वा मागून घेतली असेही नाही. ती जबाबदारी आपातत: निसर्गाने तिच्यावर सोपवली आहे. त्यामुळे त्यासाठी अतिरिक्त credit मिळवण्याचा विचार फारच सामान्य ठरेल. मुळातच स्त्री असो वा पुरुष, मूल जन्माला घालण्यासंदर्भात दोघांचीही जबाबदारी आणि श्रेय प्राथमिक स्वरुपाचेच आहे. कारण स्त्रीबीज फलित होऊन गर्भ तयार होणे यात दोघांचेही कर्तृत्व नाही. ती एक random process आहे. विज्ञान ज्याला random process म्हणतं त्याला देवभोळा माणूस देवाचं देणं म्हणतो. दोन्हीचा अर्थ एकच- ते अगम्य आहे, आमच्या प्रयत्नांच्या बाहेरचं आहे. प्रत्यक्ष गर्भ तयार होणे यात दोघांचीही भूमिकाच नाही. शिवाय सुरुवातीला तो केवळ मांसाचा एक गोळाच असतो. त्या जड गोळ्यात चेतना येते ती कुठून? तो गोळा पुढे चालून स्त्री होईल की पुरुष हे कोण निश्चित करतं? थोडा विचार केला तर लक्षात येईल की, या सगळ्या प्रक्रियेत माणसाची भूमिका प्राथमिक आणि मर्यादित स्वरुपाची तर आहेच, शिवाय ती भूमिका सुद्धा त्याने ठरवलेली वा मागून घेतलेली नाही. निसर्ग वा अन्य काहीही नाव द्या- ते जे काही असेल त्याने ती ती भूमिका देऊन माणसाला, स्त्रीला आणि पुरुषाला जन्माला घातले आणि त्यांच्या माध्यमातून तो आपले कार्य करीत असतो. श्रेय, हक्क इत्यादींचे आमचे झगडे किंवा त्याबद्दलच्या आमच्या धारणा तपासून पाहायला हव्यात. स्त्रीबीजाच्या फलनासाठी स्त्रीची गरज नाही हे तर test tube baby च्या माध्यमातून विज्ञानाने केव्हाच सिद्ध केले. आता तर गर्भधारणेसाठी सुद्धा स्त्रीची गरज विज्ञानाने मोडीत काढली आहे. मानवी गर्भ डुकरीणीच्या गर्भाशयात वाढवण्याचा प्रयोग विज्ञानाने यशस्वी केला आहे. तो गर्भ नंतर निकालात काढण्यात आला हा भाग वेगळा. पण प्रायोगिक स्तरावर विज्ञानाने त्यात यश मिळवले आहे. याहीपुढे जाऊन माणूस जन्माला घालण्यासाठी माणसाची केवळ एक पेशी पुरेशी होईल का, या दिशेने विज्ञानाचे प्रयोग सुरु आहेत. evolution चा प्रवाह थांबला असून आता कुठलेच बदल होणार नाहीत असंही समजण्याचं कारण नाही. मानवी शरीररचना, जनन पद्धती आदी बदलूही शकतात. या सगळ्या पार्श्वभूमीवर स्त्री, तिचं मातृत्व आणि त्यावर आधारित तिचं श्रेष्ठत्व इत्यादी मोठ्या प्रमाणावर प्रश्नांकित होतं.
(क्रमशः)
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
शुक्रवार, १० मार्च २०१७

बुधवार, ८ मार्च, २०१७

सप्तशती, ग्रेस आणि महिला दिन- १

सप्तशती ऐकताना आज एका गोष्टीने लक्ष वेधून घेतलं. आजपर्यंत त्याकडे लक्ष गेलं नव्हतं. सगळ्या भूतांच्या ठायी वसणाऱ्या आदिमायेच्या विविध रूपांना वंदन करताना सुरुवात होते- बुद्धिरूपेण संस्थिता. स्वाभाविकच आहे. अगदी वेड्यातला वेडासुद्धा, त्याची बुद्धी त्याला सांगेल तसाच वागतो बोलतो. कोणी त्याला काही समजावलं तरीही ते तो स्वत:च्या बुद्धीनुसारच ग्रहण करतो. या वंदनमालिकेत, `मातृरूपेण संस्थिता' याचा क्रमांक शेवटून दुसरा आहे. शेवटला नाही. मातृत्वाला सर्वोच्च स्थान दिले असूनही त्याचा क्रमांक शेवटला नाही, तर शेवटून दुसरा. अन त्यानंतरचा, अखेरचा क्रमांक आहे `भ्रांतिरूपेण संस्थिता'. मातृरूपाचा क्रमांक शेवटून दुसरा आणि अखेरीस `भ्रांतिरूपेण' या दोन गोष्टींनी आज मनाला वेढून टाकले. त्याबाबत अधिकृतपणे तर रचनाकारच सांगू शकेल, पण मनात जे विचार आलेत ते मांडण्याचा हा प्रयत्न.
योगायोगाने आज जागतिक महिला दिन आहे. मनातल्या विचारांना त्याचीही जोड मिळाली अन त्यात हळूच कवी ग्रेसांनीही प्रवेश केला. ग्रेसांच्या एका कवितेतील एक ओळ आहे- `ती आई होती म्हणूनी, घनव्याकूळ मीही रडलो'. याबाबत एका मुलाखतीत ते बोलले आहेत. ते म्हणतात- एखादी स्त्री आई होते. वात्सल्यभावाने ती आपल्या पोटच्या गोळ्याला पाजते. मात्र त्यावेळीही आपली लज्जा, आपला शृंगार, आपले केस याकडे तिचं लक्ष असतंच. ती एकाच वेळी महन्मंगल माता, वात्सल्यमूर्ती अन स्त्री देखील असते. तिचं खरं किंवा अंतिम रूप कोणतं? ती आई आहे कारण ती स्त्री आहे, अन आई झाल्यावरही ती स्त्री आहे. तिचं हे `स्त्री'पण, `मादी'पण आणि मातृत्वविषयक भावना यांचा हा संघर्ष आहे. तो एक प्रकारे अस्तित्वाच्या गाभ्याशी भिडणारा आध्यात्मिक संघर्ष आहे. सप्तशतीत तोच संघर्ष आहे. या विश्वातील अन्य सगळ्याच गोष्टींप्रमाणे तिचं मातृत्वसुद्धा `भ्रांति' आहे. या चराचर विश्वाचं अंतिम रूप `भ्रांति' हेच आहे.
स्त्रीचं मादीपण हे जर अखेरचं रूप असेल तर ती एकदमच सीमित होते. अन्य सगळ्याच गोष्टींना जसा अन्य असंख्य गोष्टींचा विळखा असतो तसाच तिलाही `मादी'व्यतिरिक्त असंख्य गोष्टींचा विळखा असलाच पाहिजे. एक छोटं अस्तित्व अन्य असंख्य छोट्या वा मोठ्या अस्तित्वांनी घेरलं जाणं, झाकोळलं जाणं स्वाभाविक आहे. त्यातून निर्माण होणारे विकार, विलास, विचार हेही ओघानेच येणार. म्हणूनच ती कोणी विशिष्ट उरत नाही. आजच्या वातावरणात, परिस्थितीत यावर विचार केला तर ही बाब अधिक ठळक होते. तीन प्रकार पाहायला मिळतात. १) बरोबरीचा दर्जा, संधींची समानता, कर्तृत्वाचे झेंडे; असं असूनही असलेला संघर्ष आणि उपेक्षा. २) सामान्य माणूस म्हणून जगण्यासाठीही जीवाचा संघर्ष करावा लागणारी स्त्री. ३) पुरुषांच्या, स्त्रियांच्या, समाजाच्या अन स्वत:च्याही असंख्य अपेक्षांच्या भोवऱ्यात सापडलेली स्त्री.
यातील पहिल्या आणि तिसऱ्या प्रकारातील समस्या, संघर्ष, कोंडी यावर नजर टाकल्यास लक्षात येईल की, ते सारे universal आहे. म्हणजेच त्याला भौगोलिक सीमा तर नाहीतच, पण लिंगविषयक सीमाही नाहीत. या समस्या, संघर्ष, कोंडी स्त्रियांना आहे तसेच पुरुषांनाही आहे. बालकांनाही आहेत, अन तृतीय पंथियांनादेखील आहेत. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, द्वेष, अहंकार या भूतमात्रांच्या मूळ प्रेरणांमध्ये त्याची बीजं आहेत. वास्तविक दुसऱ्या प्रकारातील स्त्रीचं दु:ख, वेदना आणि संघर्ष हे देखील या मूळ प्रेरणांमधूनच उगम पावतं. एवढंच की त्याचं मूळ त्यांच्याशिवाय अन्य लोकांच्या त्या विकारांमध्ये लपलेलं असतं. संपत्ती, स्नेह, सन्मान या लौकिक बाबी सुद्धा स्वत:च्या वा बाकीच्यांच्या मूळ प्रेरणांमधूनच प्रकट होतात. म्हणूनच स्त्री असो वा पुरुष, अथवा तृतीयपंथी; या भावनांच्या वर उठून; भावनांचं, विचारांचं उन्नयन करूनच स्वत:चं अन दुसऱ्यांचं, पुरुषांचं, स्त्रियांचं अन तृतीय पंथीयांचं लौकिक आणि आध्यात्मिक जीवन सुखद आणि परिपूर्ण होऊ शकेल.
पुरुषांचं पुरुष म्हणून अस्तित्व जसं एकांगी, तसंच स्त्रीचं स्त्री म्हणून अस्तित्व एकांगी. नव्हे केवळ परस्परपूरकता हे उत्तरसुद्धा अपूर्णच. आज केवळ रावण अथवा शूर्पणखा, कंस अथवा पूतना, किंवा शकुनी- दुर्योधन- कैकयी- मंथरा- आनंदीबाई- एवढेच आजूबाजूला पाहायला मिळतात असे नाही. त्यांची सरमिसळ होऊन त्यातील स्त्री पात्रे अन पुरुष पात्रे एकत्र येऊन हैदोस घालतानाही पाहायला मिळतात. मी श्रेष्ठ, मी शक्तिमान, मी सत्ताधारी, मी निर्णय घेणार, माझे चालले पाहिजे; ही वृत्ती बदलणे वा नियंत्रित करणे ही मूळ बाब आहे. पुरुषी वर्चस्व वाईट आणि अन्याय्य आणि स्त्री वर्चस्व चांगले आणि योग्य असे तर नाही होऊ शकत. किंवा स्त्री आणि पुरुष दोघांनी एकत्र येऊन हडेलहप्पी करणे हेही उचित होऊ शकत नाही. परिस्थितीची प्रतिक्रिया म्हणा किंवा काळाची गरज म्हणा, पण असा वर्चस्वाचा भाव प्रत्यक्ष किंवा सूचक, कोणत्याही पद्धतीने समर्थनीय नाही ठरू शकत. संसाररथाची दोन चाके म्हणताना; जसं स्त्री चाक मागे राहून चालणार नाही तसंच स्त्री चाक पुढे जाऊनही चालणार नाही. अन कोणत्याही चाकाने दुसऱ्या चाकाच्या पुढे जाणे किंवा दुसऱ्या चाकावर कुरघोडी करणे हे नको असेल तर त्या त्या चाकाच्या मनातील विचारांचं, विकारांचं, वासनांचं विलसित समजून घेऊन त्याच्या उन्नतीकरणाची गरज आहे. जोवर मनबुद्धीचं हे उन्नयन होत नाही, तोवर `स्त्रीत्व' असो वा `मातृत्व', त्याने फरक पडणार नाही. `स्त्रीत्व' दैहिकतेच्या अंगाने एकांगी होईल, जे आज मोठ्या प्रमाणात पाहायला मिळत आहे आणि `मातृत्व' भावनिकतेच्या अंगाने एकांगी होईल, जे याआधीच्या काळात अनुभवास आलं आहे. स्त्री असो वा पुरुष, इह स्वरूपाकडून ईश स्वरूपाकडे जाण्याच्या प्रेरणा जाग्या होत नाहीत तोवर चालणाऱ्या साऱ्याच गोष्टी ही फक्त `खटपटांची लटपट' एवढीच राहील.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
बुधवार, ८ मार्च २०१७

शनिवार, १९ नोव्हेंबर, २०१६

सूर्यनारायण राव


जगरहाटीप्रमाणे सूर्यनारायण राव गेलेत. सुदीर्घ आणि कृतार्थ जीवन जगून गेलेत.
तीन-चार वर्षांपूर्वी विजयादशमीला जोडून रा. स्व. संघाच्या ज्येष्ठ प्रचारकांचे एक शिबिर नागपूरला झाले होते. जीवनाच्या अखेरच्या टप्प्यात पोहोचलेले देशभरातील सुमारे शंभरेक प्रचारक त्याला आले होते. त्यातील सगळ्यांनीच पाच दशकांहून अधिक काळ संघाचे प्रचारक म्हणून कार्य केले होते. काहींनी तर सहा-सात दशके सुद्धा. त्यावेळी नागपूरच्या विश्व संवाद केंद्राने त्या सगळ्या प्रचारकांच्या मुलाखती घेण्याचा एक उपक्रम केला होता. या निमित्ताने या व्रतस्थ जीवनांना बोलके करणे, त्यांचं जीवन आणि रा. स्व. संघाची वाटचाल यांची प्रेरक माहिती गोळा करणे हा त्याचा हेतू. माझ्याकडे त्यातील तीन नावे आली होती. त्यातील एक होते- सूर्यनारायण राव. त्यापूर्वी त्यांना पाहिले होते. भेटणे, बोलणेही झाले होते. पण ते प्रतिनिधी सभेतील व्यवस्था म्हणून, कधी बौद्धिक वर्गाच्या वा अन्य कार्यक्रमाच्या निमित्ताने किंवा एखाद्या वेळी एखादा प्रश्न विचारण्यापुरते. मुलाखतीच्या निमित्ताने मात्र त्यांना जवळून पाहता आले, समजून, जाणून घेता आले.
रेशीमबागेतील यादव भवनाच्या तळमजल्यावरील त्यांच्या खोलीत मी पोहोचलो तेव्हा दुसरे एक ज्येष्ठ प्रचारक रंगा हरीजी तिथे बसले होते आणि त्यांची चर्चा सुरु होती. सूर्यनारायण राव संघाचे पहिले अखिल भारतीय सेवाप्रमुख राहिले होते, तर रंगा हरीजी संघाचे अखिल भारतीय बौद्धिक प्रमुख राहिलेले. दुसरे सरसंघचालक गोळवलकर गुरुजी यांच्या समग्र साहित्याचे जे १२ खंड गुरुजी जन्मशताब्दी निमित्त प्रकाशित झाले त्याचे संपादन देखील रंगा हरीजी यांनीच केले होते. दोघेही अतिशय ज्येष्ठ, अत्यंत कर्तृत्वसंपन्न, प्रज्ञावान प्रचारक. तरीही मी तिथे पोहोचताच रंगा हरीजी लगेच उठून, नमस्कार करून तिथून गेलेत. मुलाखतीची वेळ ठरलेली होती, मुलाखत घेणारा आला होता; त्यामुळे चर्चा ताबडतोब बंद. अनुशासन आणि साधेपणा, सहजता यापेक्षा वेगळी आणि अधिक काय असू शकते? त्या दोघांपुढे मी कोणीच नव्हतो. थोडा वेळ थांबावे लागले असते तरीही काहीच हरकत नव्हती. पण मला थांबावे लागले असते तर त्याने संघ आणि त्या दोन ज्येष्ठ प्रचारकांच्या महानतेला किंचित धक्का लागला असता ना !!
माझे स्वागत करून मराठीत म्हणाले- बसा. अन मला प्रश्न केला - which language? मी हसत म्हणालो- as you wish. but of course not tamil. त्यावर तेही दिलखुलास हसले. अन म्हणाले- ok. we will start and will proceed naturally आणि इंग्रजी व हिंदीत ही मुलाखत पार पडली. अधून मधून एखादा शब्द वा छोटेसे वाक्य मराठीतही. बोलणे सुरु करण्यापूर्वी त्यांनी त्यांच्या सहायकाला आवाज दिला. मी म्हटले, काही हवे आहे का? मी देतो. सांगा. ते नाही म्हणाले. सहायक आल्यावर म्हणाले- दोन पेले पाणी भरून इथे ठेव. सहायकाने पाणी ठेवल्यावर गप्पा सुरु झाल्या आणि सुमारे नऊ दशकांचा जीवनपट आणि संघाचा इतिहास उलगडू लागला. धिप्पाड शरीरयष्टीचे सूर्यनारायण राव थोडे थकले होते, पाय कामातून गेल्याने उठबस नव्हती, वॉकरशिवाय पान हलत नव्हते; पण आवाज आणि स्मृती मात्र खणखणीत होती. बोलण्याच्या ओघात सव्वा तास कसा गेला कळलेच नाही. बोलणे मात्र पूर्ण झालेच नव्हते. कारण त्यांच्याकडे सांगायला खूप होते आणि मला ऐकण्यासारखे खूप होते. मग तेच म्हणाले- तुम्ही परवा या. उद्या तर विजयादशमी. उत्सव आणि सणाचा दिवस. परवा संध्याकाळी समारोप आहे. तुम्ही दुपारी या. मला मिळालेला हा आनंददायी बोनस होता.
ठरल्याप्रमाणे गेलो. सूर्यनारायण राव तयारच होते. मी विचारले- कालचा दसरा उत्सव कसा वाटला? प्रसन्न होऊन म्हणाले- खूप छान. उत्सव छान झाला. संख्याही भरपूर होती. मी पहिल्यांदाच नागपूरचा दसरा उत्सव पाहिला, त्यात सहभागी झालो. कधी योग आला नव्हता. पुन्हा तास- सव्वा तास बोलणे झाले. त्यांनी एक छान आठवण सांगितली. गोळवलकर गुरुजी तामिळनाडू प्रवासात होते. ते सुर्यनारायण राव यांच्या घरी गेले. त्यांच्या पद्धतीप्रमाणे गुरुजींनी सगळी चौकशी केली. तेव्हा लक्षात आले की, त्या कुटुंबात एक चिंता आहे. सूर्यनारायण राव यांची बहीण आणि नंतर राष्ट्र सेविका समितीच्या अखिल भारतीय मंडळात राहिलेल्या रुक्मिणी अक्का यांना नागपूरला शिकायला जायचे होते आणि नागपूरला तर त्यांचे कोणीच नव्हते. गुरुजी लगेच म्हणाले- गोळवलकरांचे घर तुमचे नाही का? आणि रुक्मिणी अक्का पुढील व्यवस्था होईपर्यंत गुरुजींच्या घरी राहिल्या. बोलणे संपवून निरोप घेऊन मी उठलो. निघण्यापूर्वी त्यांना नमस्कार केला आणि दाराकडे वळलो त्यावेळी ते म्हणाले- माफ करा हं. तुम्हाला निरोप द्यायला मी दारापर्यंत येऊ शकत नाही. यावर मी काय बोलणार? एक आवंढा गिळला आणि बाहेर पडलो.
सूर्यनारायण राव १९४६ साली प्रचारक निघाले. महात्मा गांधीजींची हत्या झाली त्यावेळी गुरुजी मद्रासला प्रतिष्ठित नागरिकांच्या कार्यक्रमात होते. सूर्यनारायण राव त्यावेळी तिथे गुरुजींसोबत होते. नंतरच्या घटनाक्रमात त्यांना अटक झाली होती. कारागृहात असताना त्यांनी संपूर्ण विवेकानंद साहित्य अनेकदा वाचून काढले होते. ते त्यांना अक्षरशः पाठ होते. पृष्ठ क्रमांकासह. त्यानंतर अनेक वर्षांनी विवेकानंदांचे ते संपूर्ण साहित्य मद्रास कारागृहाच्या ग्रंथालयाला देण्याचा कार्यक्रम झाला. त्यावेळी सूर्यनारायण राव यांना खास आमंत्रित करण्यात आले होते. स्वामीजींच्या शिकागो भाषणाच्या शताब्दीनिमित्त नागपूरला महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांचा एक कार्यक्रम झाला होता. त्या कार्यक्रमात त्यांनी दिलेले संदर्भ ऐकून सगळेच अवाक् झाले होते. प्राचार्य राम शेवाळकर त्या कार्यक्रमाचे अध्यक्ष होते. ते तर अक्षरशः भारावून गेले होते. तोवर शेवाळकर संघ वा संघ परिवाराचे विरोधक नसले तरीही फार जवळ सुद्धा नव्हते. परंतु त्या भाषणाने त्यांना अधिक जवळ आणले होते.
दक्षिण भारतात, विशेषत: तामिळनाडूत संघाचे काम रोवण्यात सूर्यनारायण राव यांचे फार मोठे योगदान आहे. तामिळनाडूत ४० च्या दशकातच काम सुरु झाले होते तरीही ते रुजले नव्हते. अन्य प्रांतांच्या तुलनेत तामिळनाडू प्रांत संघाच्या कामात एकदम पिछाडीवर होता. कुख्यात आणीबाणीनंतर तेथील कामाने वेग घेतला. त्यासाठी एक घटना सांगता येईल. संघाच्या इतिहासात प्रथमच आणीबाणीनंतर सरसंघचालकांचे विजयादशमीचे भाषण आधी तयार करून देशभर एकाच वेळी पोहोचवण्याची व्यवस्था करण्यात आली होती. त्यानुसार ते भाषण `तुघलक'चे संपादक चो रामस्वामी यांच्याकडेही पोहोचवण्यात आले. त्यावर चो रामस्वामी यांचे म्हणणे पडले की, भाषण ठीक आहे. मात्र संघावर अनेक आरोप होत असतात, आक्षेप घेतले जातात त्यांना कोणी अधिकाऱ्याने सविस्तर उत्तरे दिली पाहिजेत. त्यानुसार त्यांनी आपल्या संपादक विभागातील सहकाऱ्यांना अनेक वृत्तपत्रे, नियतकालिके यातील संघविषयक बातम्या व लेखांचे अध्ययन करून चार पानांची एक प्रश्नावली तयार केली आणि सहकाऱ्यांना त्या प्रश्नावलीसह मद्रासच्या संघ कार्यालयात पाठवले. तेथे सूर्यनारायण राव यांनी त्या सगळ्या प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे दिली. हा सगळा मजकूर सुमारे ५१ पानांचा झाला. चो रामस्वामी यांनी त्याचे संपादन करून ती उत्तरे विस्तारपूर्वक `तुघलक'मध्ये छापली. परिणामी संघाचे काम सुरु करा, अशी मागणी करणारी ६०० पत्रे २० दिवसात संघाच्या मद्रास कार्यालयात आलीत. येथून संघाच्या कामाने तामिळनाडूत उचल घेतली.
महाराष्ट्राचे एक माजी राज्यपाल सी. सुब्रमण्यम यांचे काका स्वामी चिद्भवानंद यांचे अनेक आश्रम आणि मठ तामिळनाडूत आहेत. ते संघाचे कट्टर विरोधक होते. मात्र सूर्यनारायण राव यांनी एका कार्यक्रमासाठी त्यांना बोलावले. त्यांनी स्पष्ट नकार दिला. सूर्यनारायण राव मात्र त्यांच्या मागेच लागले. स्वामी चिद्भवानंद त्यांना म्हणाले- मी एका अटीवर येईन. मी वेळेचा आणि शिस्तीचा अतिशय भोक्ता आहे. तुमचा कार्यक्रम शिस्तशीर आणि वक्तशीर होणार असेल तरच मी येतो. सूर्यनारायण राव हो म्हणाले. स्वामीजी कार्यक्रमाला आलेत आणि तेथील शिस्तशीरपणा आणि वक्तशीरपणा यांनी इतके प्रभावित झाले की, तेथेच त्यांनी जाहीर केले की, राज्यभरातील त्यांचे मठ आणि आश्रम संघासाठी सदैव खुले राहतील. सूर्यनारायण राव यांनी तामिळनाडूत संघकार्यासाठी एक भक्कम आधार त्यांच्या रूपाने उभा केला होता.
रेशीमबागेत माझ्याशी झालेल्या बोलण्यात त्यांनी एक महत्वाची गोष्ट सांगितली होती. ते म्हणाले- ९० च्या दशकात संघ म्हातारा झाला अशी एक चर्चा संघात आणि संघाबाहेरही सुरु झाली होती. आम्हा कार्यकर्ता मंडळींच्या मनातही पुढील वाटचालीचा गंभीर विचार सुरूच होता. अनेक ज्येष्ठ कार्यकर्ते वृद्ध होत होते. तेव्हा सरसंघचालक रज्जुभैय्या यांच्याशी हा विषय बोलावा असे ठरले. त्यावेळच्या ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांनी विचारविनिमय केला आणि रज्जुभैय्यांना याबद्दल पत्र लिहिण्याचे ठरले. ते काम सूर्यनारायण राव यांच्यावर सोपवण्यात आले. त्यानुसार त्यांनी सगळ्यांच्या वतीने सरसंघचालकांना एक पत्र लिहून ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांनी पदावरून दूर व्हावे आणि तरुण कार्यकर्त्यांकडे जबाबदारी सोपवावी असा विषय मांडला. स्व. रज्जुभैय्या यांनी याला संमती दिली आणि आपणही वृद्ध झालो असल्याने आपणही निवृत्त होण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यानंतरचा इतिहास सगळ्यांना परिचित आहे.
सूर्यनारायण राव यांच्या रूपाने संघाच्या महत्वाच्या सात दशकांच्या इतिहासाचा साक्षीदार आणि संघाचा इतिहास घडवणारा एक शिल्पकार काळाच्या पडद्याआड गेला आहे. त्यांना विनम्र श्रद्धांजली.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
शनिवार, १९ नोव्हेंबर २०१६