मंगळवार, २१ नोव्हेंबर, २०१७

अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य आणि सृजनशीलता


अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सृजनशीलता यांची चर्चा पुन्हा उफाळली आहे. `आमचे आणि तुमचे' किंवा `अधिकार' याहून वेगळी चर्चा मात्र होताना दिसत नाही. मुळात सृजनशीलता म्हणजे काय? कोणत्याही कलाकृतीला सृजनशीलता म्हणता येईल का? सध्या ज्या पद्मावतीची चर्चा सुरु आहे, त्यात कसले सृजन आहे? चित्रपट न पाहतादेखील छातीठोकपणे हे सांगता येऊ शकते की त्यात कसलेही सृजन नाही. तसेही बहुतांश लेखन, चित्रपट, गाणी किंवा अन्य कलाकृती यात सृजन किती अन काय असते हा प्रश्नच आहे. विचार, भावना, माहिती किंवा मानव्य या दृष्टीने कसले सृजन असते त्यात? मग त्याची बाजू घेऊन कंबर कसून उभे राहण्यात काय अर्थ? किमान चित्रपट हा तर आज निव्वळ व्यवसाय उरलेला आहे. त्यासाठी फार गंभीर तात्विक वगैरे होण्याची गरजच नाही. सध्याच्या चित्रपटांबद्दल ढोबळ मानाने म्हणता येईल की ते तयार झाले काय किंवा न झाले काय; काहीही फरक पडत नाही. उलट ते तयार न झाले, नवीन चित्रपट येणेच बंद झाले तर भलेच होईल.

दुसरा मुद्दा आहे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा. एक लक्षात घेतले पाहिजे की, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य हे जसे एक मूल्य आहे तसेच संवेदनशीलता हेही एक मूल्य आहे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सृजनशीलता याची कड घेणारे तमाम लोक संवेदनशीलता या मूल्याबाबत कधीच बोलत नाहीत. एका समुदायाची नव्हे, एका व्यक्तीचीही भावना दुखावत असेल तर आम्ही ती कृती करणार नाही; ही संवेदनशीलतेची सर्वोच्च पायरी ठरेल. व्यवहारात तशी अपेक्षा करणे चूक ठरेल. परंतु आपल्याला वाटते ते गल्ला भरण्यासाठी रेटत नेणे, त्याला फार गंभीर मानवीय तत्त्वाचा मुलामा देणे ही संवेदनशून्यता ठरते. तथाकथित अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सृजनशीलता जपणाऱ्या मंडळींचा approach आणि attitude असाच संवेदनशून्य आहे यात वाद होऊ नये.

कलात्मक स्वातंत्र्याच्या नावाखाली काहीही करणे योग्य म्हणता येईल का? समग्र मानवी जीवन; तसेच `सार आणि असार' हा विचार कलात्मक स्वातंत्र्याच्या नावाखाली बाजूस सारणे चुकीचेच ठरते. उकिरडा घराबाहेर असला काय किंवा घरात असला काय, आरोग्यावर परिणाम करतोच. तुम्हाला एखादी गोष्ट चुकीची वाटते, हिणकस वाटते तर पाहू नका; इत्यादी युक्तिवाद यामुळेच अर्थहीन ठरतात. `स्वातंत्र्य' या गोष्टीचं इतकं चिल्लर interpretation आज होऊ लागलं आहे, की प्रत्येक लहानसहान गोष्टीचा परिणाम अन्य साऱ्या जीवन व्यवहारावर होत असतो हेच आपण विसरून गेलो आहोत. असा परिणाम होतो म्हणून जीवन व्यवहार जसा बांधून ठेवता येत नाही, बांधून ठेवू नये; तसाच तो मोकाट सोडता येत नाही, सोडू नये; हेही महत्वाचे. हे संतुलन राहण्यासाठी व्यक्ती आणि समाज दोहोंचीही परिपक्वता महत्वाची. अन अशा परिपक्वतेसाठी `सार आणि असार' यांचे भान जागे असणे आवश्यक. खूप अगदी साधं किंबहुना क्षुल्लक वाटावं असं एक उदाहरण घेता येईल. समाज माध्यमांवर एक पोस्ट पुष्कळदा फिरत असते - अमुक अमुक नावे कोणाची? त्यात काही नावे असतात आणि खाली त्यांना समाजात ज्या नावाने ओळखतात ती नावे. संत, महापुरुष यांची ती नावे असतात. यात harmful काही नाही. पण असारता किती आणि कशी असू शकते, याचं हे उदाहरण आहे. संत वा महापुरुष यांच्या माहितीची बखर डोक्यात कोंबणे आणि त्यांचे नाव घेऊन किंवा न घेताही त्यांचा विचार, त्यामागील भाव जीवनात रुजणे; यातील सार काय आणि असार काय? आज चित्रपट असो, इतिहास असो, राजकारण असो, अर्थकारण असो, दैनंदिन जीवन असो; सार आणि असार याची जाणीव, याचं भान याकडे आपलं अक्षम्य दुर्लक्ष्य होते आहे का?

चित्रपट वा अन्य कलांच्या संदर्भात हेच म्हणता येईल. `पद्मावती'चा वाद सुरु असतानाच, कन्याकुमारीच्या विवेकानंद स्मारकाचे निर्माते स्व. एकनाथजी रानडे यांच्यावरील बायोपिक काही शहरात दाखवण्यात आला. पद्मावती देखील इतिहास आहे आणि एकनाथजी देखील इतिहास आहेत. इतिहासातील काय सारभूत आणि काय असार याची ही दोन उदाहरणे. चित्रपट क्षेत्रातील संजय लीला भन्साळीसारख्या असंख्य लोकांना; भारतातील अशा असंख्य दैदीप्यमान इतिहास पुरुषांबद्दल, महिलांबद्दल चित्रपट, माहितीपट, लघुपट तयार करावेत; देशाचा भूगोल, खाद्यसंस्कृती, कला, उत्तुंग प्रतिभेचे कलाकार, जीवनाच्या उत्तुंगतेला स्पर्श करण्यासाठी जगलेले लोक, जनावरे, निसर्ग, कविता, साहित्य, भाषा; असे एक ना अनेक विषय आपल्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचवावे; गावागावात, शाळाशाळात ते दाखवत हिंडावं; असं का वाटत नाही. यानंतर एकही पैसा कमावला नाही तरीही चांगलं आयुष्य जगू शकतील एवढा पैसा आणि समाधान देणारे नावलौकिक यांच्याजवळ आहे. तरीही ते असे का वागतात आणि तसे का वागत नाहीत; याचं कारण आहे; त्यांच्या जीवनाच्या प्रेरणाच कोत्या आणि खुज्या आहेत. या विषयांवर गहन विद्वतचर्चा करणारेही या मूळ गोष्टीकडे दुर्लक्ष करून असार गोष्टींचीच चर्चा करतात कारण त्यांच्याही जीवनप्रेरणा तशाच खुज्या आणि कोत्या आहेत. आज हे स्पष्टपणे आणि निर्भीडपणे बोलण्याची वेळ आलेली आहे.

आपल्याला सशक्त जीवनप्रेरणा हव्यात, जीवनाचे सारभूत तत्व हवे की नको; हे तुम्ही आम्हीच ठरवायचे आहे. तो ना शासनाचा विषय आहे, ना शिक्षणाचा, ना प्रसार माध्यमांचा, ना विद्वानांचा. कारण जगणं हे तुमचं आमचं असतं.

- श्रीपाद कोठे
नागपूर
मंगळवार, २१ नोव्हेंबर २०१७

गुरुवार, १२ ऑक्टोबर, २०१७

यांना, त्यांना अन त्यांनाही...


दिल्लीतील फटाके दिवाळीपूर्वीच छान वाजले. अपेक्षा नव्हती एवढे वाजले. फटाके बंदीचे समर्थक, विरोधक आणि खुद्द माननीय न्यायालय यांना विनंतीवजा काही गोष्टी लिहाव्याशा वाटतात. त्यापूर्वी दोन बाबी अतिशय आग्रहाने सांगणे भाग आहे. १) प्रदूषण आणि त्याचा त्रास हे वास्तव आहे. ते कमी व्हायलाच हवे. २) zero pollution (शून्य प्रदूषण) is utopia. ३) प्रदूषण या मुद्यावर समर्थक, विरोधक हे चित्रच अयोग्य आहे.
आज खूप जास्त प्रदूषण आहे आणि त्याचा त्रास होतो हे कोणी नाकारू शकेल का? त्याचे उत्तर नाही असेच आहे. असे असताना वाद का होतो? हिंदू सणांनाच आक्षेप का घेतला जातो, असा यावरील तर्क आहे. तो अगदीच अनाठायी नाही. परंतु तो पूर्ण योग्यही नाही. न्यायालये हिंदू सणांच्या तोंडावर असे निर्णय देतात अशी लोकांची भावना आहे. ही भावना जशी न्यायालयांच्या भूमिकेमुळे आहे तशीच न्यायालयात या प्रथा परंपरांच्या विरोधात याचिका करणाऱ्या लोकांमुळेही आहे. प्रथा परंपरांच्या विरोधात न्यायालयात जाणारे लोक बहुतांश धर्म, परंपरा, संस्कृती, या देशाचा वारसा यापासून स्वत:ला वेगळे राखतात, दाखवतात आणि या गोष्टींना विरोधही करत असतात. यांच्या प्रदुषणाव्यतिरिक्तच्या सामाजिक, राजकीय भूमिका हेसुद्धा प्रदूषणावरून तट होण्याचे कारण आहे. धर्म, परंपरा, संस्कृती यांचा अभिमान बाळगणाऱ्या लोकांनी हा भेद बाजूला ठेवून विचार करायला हवा.
त्याच वेळी प्रदुषणाच्या विरोधात सक्रिय लढा देणाऱ्यांनीही लक्षात घ्यायला हवे की, शून्य प्रदूषण ही अशक्य बाब आहे. त्यामुळे अतिरेकी आणि आक्रस्ताळी भूमिका त्यांनी सोडायला हवी. तारतम्याने विचार करायला हवा. उठसूठ तलवारी काढून उपयोग नाही. या पृथ्वीवरील माणसासह श्वास घेणारे सगळे प्राणी २४ तासातील १२ तास कार्बन डायऑक्साइड वातावरणात सोडत असतात. त्यांना ते थांबवायला सांगणार का? हे हास्यास्पद आहे. मानवी मलमूत्र, मृत शरीरे, पदार्थ सडणे वा खराब होणे, या सगळ्याची विल्हेवाट अशा असंख्य गोष्टी अपरिहार्य आहेत. त्यामुळे प्रदूषण हे राहणारच. त्यामुळे प्रदुषणाचे प्रकार, प्रमाण, व्याप्ती लक्षात घेऊन त्याची हाताळणी व्हावी. गेल्या वर्षी कोणीतरी अकलेचे तारे तोडले होते की, हिंदूंच्या अंत्यसंस्कार पद्धती आणि यज्ञ यामुळेही प्रदूषण होते. हे निर्बुद्धतेचे लक्षण आहे. अन हे हिंदूंना म्हटले म्हणून निर्बुद्धतेचे लक्षण आहे असे नाही, तर विचारशून्य असल्याने निर्बुद्धतेचे लक्षण आहे. अंत्यसंस्कार दहन पद्धतीने केल्याने जर हवेचे प्रदूषण होत असेल तर दफन केल्याने मातीचे प्रदूषण होणार नाही का? मुळातच लाकडे, गोवऱ्या, पालापाचोळा जाळल्याने होणारे प्रदूषण आणि अन्य प्रदूषण यात फरक आहे. लाकडे, गोवऱ्या, पालापाचोळा यात कोणतीही रसायने नसतात. हां, त्याचा धूर होतो म्हणून आम्ही त्यावर लगेच आक्षेप घेतो, पण रसायनयुक्त पदार्थांमुळे होणारे प्रदूषण त्यापेक्षा कितीतरी घातक असते. या पृथ्वीवरील कोणतेही combustion प्रदूषणविरहीत असूच शकत नाही. स्वयंपाकाचा gas जळताना कार्बन डायऑक्साइड तयार करीत नाही का? जळण्यासाठी oxygen हवा आणि त्यामुळे कार्बन डायऑक्साइड तयार होणारच. काहीही जाळा. उलट लाकडे, गोवऱ्या, पालापाचोळा जाळल्याने फक्त कार्बन डायऑक्साइड तयार होतो. तर अन्य गोष्टींच्या ज्वलनाने अनेक रासायनिक पदार्थ वातावरणार सोडले जातात जे घातक आहे. शिवाय अधिक वृक्ष वा हिरवी झाडे लावून कार्बन डायऑक्साइड आटोक्यात आणता येणे शक्य आहे. झाडांच्या प्रकाश संश्लेषणासाठी तर कार्बन डायऑक्साइड आवश्यक आहे. रासायनिक पदार्थ आणि रासायनिक वायू मात्र झाडेही शोषून घेत नाहीत. मातीतही मिसळून जायला त्याला अवधी लागतो. सौदर्य प्रसाधनासारख्या गोष्टी तर ज्वलन न करताच अपार प्रदूषण करतात. घरात वा इमारतीत स्वच्छ हवा व सूर्यप्रकाश खेळता राहायला हवा हे तत्त्व तर आता हद्दपारच झालं आहे. एसी याच नवयुगाचा मंत्र आहे. आजच्या शहरांच्या रचनेमुळे एसी आणि सौंदर्य प्रसाधने काही प्रमाणात अपरिहार्यही झाली आहेत. परंतु त्यांचे उपद्रवमूल्य जास्त आहे. यासाठी वर्तमान जीवनपद्धती, जीवनशैली, जीवनरचना यांना पर्याय देण्याची गरज आहे. ते न करता केवळ उठसुठ न्यायालयात जाऊन बंदी आदेश आणण्याने गोंधळाशिवाय फार काही साध्य होणार नाही. पर्यावरणवाद्यांनी याचे भान ठेवलेच पाहिजे.
परंतु याचा अर्थ पर्यावरणवादी चूकच आहेत किंवा त्यांच्या म्हणण्यात काही तथ्य नाही किंवा ते आमच्या विरोधात भूमिका घेतात म्हणून आम्ही त्यांचे म्हणणे समजून घेणार नाही, हा दुराग्रह होईल. `हिंदू - समाजाला, संस्कृतीला' `हिंदू' राहायचे आहे की बाकीच्यांमधील एक म्हणून जगायचे आहे, हे ठरवावे लागेल. `काळ' ही बाबही लक्षात घ्यावी लागेल. १०० वर्षांपूर्वीचा काळ वेगळा होता. त्यावेळी हिंदू दुबळा होताच आणि त्यावर हेतूपुरस्सर आघात करणारेही अनेक होते. ते शक्तिशालीही होते. त्यामुळे सुरक्षात्मक आणि आक्रमक भूमिका अतिशय योग्य होती. आज काळ बदलला आहे. हिंदू नक्कीच सशक्त झाला आहे. त्याच्यावर प्रहार करणारे आजही आहेत परंतु त्यांची संख्या आणि शक्ती निश्चित ओहोटीला लागली आहे. एवढेच नाही तर त्याच्यासह त्याच्यासाठी उभे राहणारेही पुढे येत आहेत. जगापुढील समस्यासुद्धा `हिंदू'ला संपू देणार नाहीत कारण जगाला `हिंदू'ची गरज आहे. सुरक्षेची आवश्यक ती काळजी घेऊन, त्यात फार गुंतून न पडता, त्यापुढील क्षितीजांचा वेध घ्यायला हिंदूंनी आता सिद्ध व्हायला हवे. वेगवेगळ्या संदर्भातील आपल्या भूमिका त्यानुसार घेतल्या जायला हव्यात.
फटाक्यांच्या बाबतीतही तेच म्हणता येईल. फटाक्यांचे प्रदूषण रासायनिक प्रदूषण आहे. एका विशिष्ट वेळेत concentrate होत असल्याने त्याचा घातक परिणाम त्याच्या प्रदुषणातील एकूण टक्केवारीच्या अधिक आहे. ते प्रदूषण शोषले जाणारे नाही. त्यामुळे केवळ हवेचे नाही तर आवाज, प्रकाश, पाणी इत्यादींचे प्रदूषणही होते. शिवाय विचित्रता, विक्षिप्तता, अनिश्चितता या बाबीही ध्यानात घ्याव्या लागतात. मला एक प्रसंग आठवतो. साधारण वीसेक वर्षांपूर्वीचा. लोकसत्तातील एक महिला सहकारी रात्री ८-९ च्या सुमारास नवऱ्यासोबत स्कूटरवरून घरी जात होती. त्यावेळी ती गर्भवती होती. मध्येच एक बाण (फटाका) तिच्यावर येऊन पडला. ती खाली पडली. सुदैवाने काही झाले नाही. पण असे अनेक अनुभव प्रत्येकाच्या गाठी असतातच. त्यामुळे फटाक्यांचे हे अंगही लक्षात घ्यायला हवे. हे सारे लक्षात घेऊन फटाक्यांचा सोस टाकून द्यायला हवा.
माननीय न्यायालयांनीही काही गोष्टी ध्यानात घ्याव्यात ही विनंती. विश्वास कमावणे ही जशी पोलीस, प्रशासन, सरकार, उद्योग, माणसे यांची जबाबदारी असते तशीच ती न्यायालयांची पण असावी ना? न्यायालये श्रेष्ठ आहेतच, पण तेवढ्यामुळेच सगळ्यांनी त्यांच्यावर डोळे मिटून विश्वास ठेवावा का? अशी अपेक्षा योग्य ठरेल का? समाजात विसंवाद उत्पन्न होऊ नये याची जशी काळजी अन्य बाबतीत घेतली जाते, तशीच प्रदुषणाच्या संदर्भातही घेतली जायलाच हवी ना? वर्षभरापासून असलेली फटाके खरेदीवरील बंदी मध्ये १२ दिवसच का उठवण्यात यावी? व्यापाऱ्यांचे काय? प्रदुषणाशी संबंधित अन्य घटकांचे काय? हिंदूंमध्ये असंतोष निर्माण होत असेल तर तो का? यासारख्या बाबींचाही विचार थोडा अधिक व्हायला हवा, अशी सगळ्यांची अपेक्षा नक्कीच असणार. न्यायालयांनी यावरही विचार करावा ही प्रार्थना.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
गुरुवार, १२ ऑक्टोबर २०१७

मंगळवार, २६ सप्टेंबर, २०१७

संघनेतृत्व

येत्या विजयादशमीला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या स्थापनेला ९२ वर्षे पूर्ण होतील. संपूर्ण समाजाचे नेतृत्व संघ करतो आहे की काय, असे वाटण्यासारखी स्थिती सध्या आहे. वास्तविक अजून ती अवस्था आलेली नाही. परंतु राष्ट्रजीवनाच्या सगळ्या पैलूंवर प्रभाव टाकीत, सगळे विषय, सगळ्या चर्चा आपल्या शक्तीने वळवण्याची स्थिती मात्र संघाने प्राप्त केलेली आहे. कोणताही मुद्दा संघाशिवाय अपूर्ण राहतो. संपूर्ण समाजाचे नेतृत्व करायचे ही संघाचीही आकांक्षा आहेच. ती संघाने लपवूनही ठेवलेली नाही. त्यात वावगेही काही नाही. संघाचे दुसरे सरसंघचालक गोळवलकर गुरुजी यांना एकदा एका नेत्याने विचारले होते- तुम्ही एकेक संस्था सुरु करता आहात. सगळ्या क्षेत्रात संस्था सुरु करण्याचा विचार आहे का? त्यावर गुरुजींनी स्पष्ट उत्तर दिले होते- `होय, आम्हाला राष्ट्रजीवनाच्या सगळ्या क्षेत्रांना, आमच्या विचाराने व व्यवहाराने प्रभावित करायचे आहे. संपूर्ण समाज आपल्या विचाराने भारून टाकण्यासाठी संघाने अनेक संस्था निर्माण केल्या, अनेक आंदोलने यशस्वीपणे राबवली, वेळोवेळी अनेक विषय चर्चेत आणले. ते लावून धरले. अर्थात संघ व संघ प्रभावातील संस्था हा एक स्वतंत्र विषय आहे. काही संस्था, संघटना संघाने पुढाकार घेऊन, योजना करून उभारल्या आहेत, तर काही संस्था, संघटना स्वयंसेवकांच्या स्वतंत्र पुढाकारातून आकारास आल्या आणि नंतर संघाने त्यामागे पाठबळ उभे केले. या सगळ्या संस्था, संघटना या संघाच्या frontal organizations मात्र नाहीत. संघ आणि संघ प्रेरित अन्य संघटना यांचा संबंध समजून घेणे थोडे किचकट आहे हे खरेच. त्यामुळेही असेल की, संघ या संस्था संघटना चालवीत नाही, संचालित करीत नाही, यावर पुष्कळांचा विश्वास नसतो. परंतु प्रत्यक्ष संघात वा या संघटनांमध्ये काम केल्याशिवाय या संबंधांचा नीट उलगडा होणे कठीण आहे. अगदी अनेक स्वयंसेवकांना आणि विविध संस्था संघटनांची कामे करणाऱ्या पदाधिकारी व कार्यकर्ते यांनाही याचं आकलन नसल्याचं कधीकधी आढळून येतं. त्यातून कधीकधी समाजात किंवा संघटनेत गोंधळ निर्माण होतो. या संघटनांच्या द्वारे संपूर्ण समाजाचे नेतृत्व संघ कसे करणार? काय आहे संघाची कल्पना? हे समजून घ्यायचे असेल तर मूळ रा. स्व. संघाचे नेतृत्व समजून घेतले पाहिजे.
`एकचालकानुवर्तीत्व' या एका शब्दाने बरेचदा घोळ होतो. त्यामुळे सरसंघचालक सांगतात आणि सगळे त्यानुसार वागतात, काम करतात असा अर्थ काढला जातो. त्यांच्या संमतीशिवाय काहीही होऊ शकत नाही. प्रत्येक बारीकसारीक गोष्ट तेच सांगतात आणि बाकीचे त्यानुसार वागतात. कोणालाही विचाराचे, आचाराचे स्वातंत्र्य नाही, अशी काहीशी समजूत दिसून येते. ती पूर्णत: चुकीची आहे. वास्तविक `एकचालकानुवर्तीत्व' ही कल्पनाच सामूहिक विचारविनिमयातून पुढे आली आहे. संघाचे कार्य वाढू लागले तेव्हा त्याची नीट बांधणी करण्यासाठी ९ आणि १० नोव्हेंबर १९२९ रोजी नागपूरला डोके यांच्या मठात वेगवेगळ्या ठिकाणचे संघचालक आणि काही प्रमुख कार्यकर्ते यांची एक बैठक झाली. या बैठकीत विश्वनाथराव केळकर, बाळाजी हुद्दार, आप्पाजी जोशी, कृष्णराव मोहरील, तात्याजी काळीकर, बापूराव मुठाळ, बाबासाहेब कोलते, चांद्याचे देवईकर व मार्तंडराव जोग सहभागी झाले होते. अर्थात डॉ. हेडगेवारही या बैठकीला होतेच. या बैठकीत `एकचालकानुवर्ती' असे संघटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यात आले. त्याबाबत डॉक्टर हेडगेवार यांचे चरित्रकार ना. ह. पालकर लिहितात- `सर्वांनी मनमोकळी चर्चा करून, देशाची सध्याची परिस्थिती व लोकांची मनस्थिती ध्यानी घेतली व अनुशासनाच्या दृष्टीने संघटनेचे स्वरूप `एकचालकानुवर्ती' ठेवण्याचे निश्चित केले.' एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे की, डॉ. हेडगेवार तोपर्यंत संघाचे पदाधिकारी सुद्धा नव्हते. बैठकीच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजे १० नोव्हेंबर १९२९ रोजी संध्याकाळच्या शाखेत वर्धेचे आप्पाजी जोशी यांनी डॉ. हेडगेवार यांची सरसंघचालक म्हणून निवड झाल्याचे घोषित केले. तोवर, म्हणजे संघ स्थापनेनंतर तब्बल चार वर्षे संघाला सरसंघचालक नव्हतेच. संघ कोणाही चालकाविनाच, स्थानिक चालकांच्या कष्टाने आणि सामूहिक विचारविनिमयाने वाढत होता.
`एकचालकानुवर्तीत्व' ही कल्पनाच सामूहिक चिंतनातून पुढे आली आहे. त्यामुळे त्यात एकाधिकारशाहीचा भाव कणभरदेखील नाही. एवढेच नाही तर, सरसंघचालक म्हणून डॉक्टर हेडगेवार यांच्या नावाची घोषणा झाली त्या कार्यक्रमातही त्यांचे भाषण झालेच नाही. `एकचालकानुवर्तीत्व' ही कल्पना स्पष्ट करणारे विश्वनाथराव केळकर यांचे भाषण झाले. खुद्द डॉ. हेडगेवार यांनी याबद्दल थोडी नाराजी व्यक्त केली होती. परंतु कार्याच्या सोयीसाठी व वाढीसाठी हा निर्णय स्वीकारण्यात आला. त्यावेळी असलेले परकीय शासन; संघटनेचे बाल्यरूप; व्यवस्थांचा, विचारांचा होऊ घातलेला विकास; सामाजिक स्थिती अशा विविध कारणांनी `एकचालकानुवर्तीत्व' स्वीकारण्यात आले. मात्र, संघाची काम करण्याची, निर्णय घेण्याची पद्धत सामूहिक अशीच राहिली. संघाचा पहिल्या दिवसापासूनचा इतिहास याचा साक्षीदार आहे. अर्थात डॉ. हेडगेवार यांचे मत अंतिम राहत असे हेही खरे. परंतु जसजसा संघाचा विस्तार झाला, देशभर संघ पसरला, मोठ्या प्रमाणावर कार्यकर्ते उपलब्ध झाले, कार्यकर्त्यांची संघजाणीव प्रगल्भ होऊ लागली, मोठाल्या जबाबदाऱ्या लीलया पार पाडणारे कार्यकर्ते उभे राहू लागले, व्यवस्था आणि विचारांचा विकास झाला; तसतशी `एकचालकानुवर्तीत्व' ही कल्पना मागे पडत गेली. तिसरे सरसंघचालक बाळासाहेब देवरस यांनी तर स्पष्ट भूमिका मांडली की, आता संघाचे स्वरूप `एकचालकानुवर्ती' असे नाही. काही दशकांपूर्वी संघ शिक्षा वर्गांच्या बौद्धिक वर्गातून सुद्धा हा विषय वगळण्यात आला आहे. आणीबाणीच्या काळात तेव्हाचे सरसंघचालक बाळासाहेब देवरस म्हणाले होते- `एक सरसंघचालक कारागृहात आहे, पण पाच सरसंघचालक बाहेर आहेत.' संघनेतृत्व काय चीज आहे हे सांगायला हे एक वाक्यही पुरेसे आहे. संघाचे `एकचालकानुवर्ती' असे स्वरूप आणि नंतर त्यातून संघाने स्वत:ला मुक्त करवून घेणे, हे कोणाच्या सल्ल्याने वा टीकाटिप्पणीने झालेले नाही. संघाच्या स्वाभाविक विकासाच्या त्या अवस्था आहेत एवढेच.
मात्र सामूहिक नेतृत्व एवढे म्हटल्याने संघ नेतृत्वाचे आकलन होऊ शकत नाही. त्यासाठी रचना, गुणात्मकता आणि वैशिष्ट्ये यांचा विचार क्रमप्राप्त ठरतो. आज समाजात प्रचलित असलेल्या नेतृत्व कल्पनेत संघनेतृत्व कुठेच बसत नाही. तरीही समाजात प्रचलित नेतृत्वापेक्षा ते कितीतरी सरस आहे. बहुस्तरीय नेतृत्व हे संघाचं महत्वाचं वैशिष्ट्य आहे. अगदी शाखा स्तरापासून अखिल भारतीय स्तरापर्यंत नेतृत्व विकसित होत असतं. असे असंख्य नेते आपापल्या ठिकाणी नेतृत्व करीत असतात. जसे एखाद्या शाखेचा मुख्य शिक्षक वा कार्यवाह त्या ठिकाणी संघाचा नेता असतो. त्या भागातील नागरिक सुद्धा संघ म्हणजे त्या शाखेचा मुख्य शिक्षक वा कार्यवाह असेच समजत असतात. शाखेचे कार्यक्रम, रचना, व्यवस्था, नियोजन हे सगळे स्थानिक मुख्य शिक्षक वा कार्यवाह ठरवतात. प्रत्येक गोष्टीसाठी त्यांना आदेश लागत नाहीत आणि असे आदेश दिलेही जात नाहीत. इतकेच नाही तर शाखा क्षेत्रापेक्षा मोठ्या क्षेत्रातील कार्यक्रमांची सुद्धा सूचना असते. तो कार्यक्रम यशस्वी व्हावा यासाठी काय करता येईल हे स्थानिक कार्यकर्तेच ठरवतात. कार्यकर्ते वा पदाधिकारी आपल्या कार्यक्षेत्रातील नेते असतात. तेथील निर्णय त्यांनीच घ्यायचे असतात. हे निर्णय संघाच्या ध्येयधोरणांना, सिद्धांतांना, विचारांना, रीतीनितीला छेद देणारे नसावेत एवढेच अपेक्षित असते. बाकी पूर्ण स्वातंत्र्य.
एक व्यक्तिगत प्रसंग आठवतो. मी एका शाखेचा मुख्य शिक्षक होतो. आमच्या शाखेत सरसंघचालक बाळासाहेब देवरस येणार होते. सगळी तयारी जय्यत झाली होती. शाखेची वेळ होत आली तसे आभाळ भरून येऊ लागले. अधिकाऱ्यांनी ठरवले की, शाखा ठरल्याप्रमाणे लागेल पण ध्वज जवळ राहणाऱ्या स्वयंसेवकाच्या घरी उभारावा. त्यानुसार शाखा लागली. थोड्या वेळाने बाळासाहेब आले. सगळ्यांना दक्ष होण्याचा संकेत शिटीने देण्यात आला. मोटारीतून उतरून बाळासाहेबांनी पाहिले तर ध्वज मैदानावर नव्हता. त्यांना तसे सांगितले आणि पुढची शाखा पार पडली. शाखेनंतर कार्यकर्त्यांसोबत बैठक झाली तेव्हा बाळासाहेबांनी विचारले ध्वज त्या घरी का होता? त्यावर अधिकाऱ्यांनी त्यांना सगळी माहिती दिली. तेव्हा ते म्हणाले- `छान. असेच असले पाहिजे. कार्यकर्त्यांनी सगळा विचार करून स्वत: निर्णय घ्यायला हवे. प्रत्येक गोष्टीसाठी कोणाच्या आदेशाची वाट पाहू नये.'
आणखीन एक आठवण सांगता येईल. नागपूरचे ज्येष्ठ संघचालक दिवंगत बापूराव वऱ्हाडपांडे यांच्यावरील पुस्तकाचे प्रकाशन होते. त्यावेळी केलेल्या भाषणात विद्यमान सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांनी स्वत:च ही आठवण सांगितली होती. मा. मोहनजी त्यावेळी नुकतेच नागपूरला प्रचारक म्हणून आले होते. संघचालक बापूराव वऱ्हाडपांडे यांना भेटायला गेले. त्यावेळी बापुरावांनी काही सूचना केल्या. त्यात एक सूचना होती- केंद्रीय कार्यालयाच्या व्यवस्थेत तू अजिबात लक्ष घालायचे नाही. मा. मोहनजी प्रांत प्रचारक म्हणून आले होते. केंद्रीय कार्यालयात त्यांचा निवास होता आणि सगळ्या प्रांताच्या कामाची जबाबदारी त्यांच्यावर होती. पण बापुरावांनी ही सूचना केली आणि अर्थात त्याप्रमाणेच काम होत राहिले. संघात नेतृत्व कसे असते याची चर्चा करतानाच मा. मोहनजींनी ही आठवण सांगितली होती. आणखीनही एक उल्लेख केला होता. त्या प्रकाशन कार्यक्रमात मा. रामभाऊ बोंडाळे हे ज्येष्ठ वयोवृद्ध प्रचारक देखील उपस्थित होते. त्यांचा उल्लेख करून मा. मोहनजी म्हणाले- `रामभाऊ माझे शाखेतील पहिले शिक्षक होते. त्यांनीच दक्ष आरम पासून अनेक गोष्टी शिकवल्या, पण आज ते समोर बसले आहेत आणि मी सरसंघचालक म्हणून भाषण देतो आहे. सिनियर ज्युनियर वगैरे प्रकार संघात नसतो.' संघ समजून घेणे हे किती किचकट काम आहे हे यावरून लक्षात येईल. थोडक्यात म्हणजे, संघ नेतृत्व बहुस्तरीय आहे आणि त्या त्या स्तरावर स्वतंत्रपणे काम करीत असते. संघाचा विचार आणि रीतीनिती या चौकटीत राहावे एवढीच अपेक्षा असते.
संघटना आणि कार्यक्रमांची गरज या दोन गोष्टी वगळता; सामान्य स्वयंसेवक, कार्यकर्ता, अधिकारी यांच्यात फरक वा भेदभाव नसणे ही संघ नेतृत्वाची विशेषता आहे. कार्यक्रमात ज्येष्ठ अधिकारी मंचावर बसतील आणि बाकीचे समोर रांगांमध्ये. हा फरक व्यवस्था म्हणून राहीलच. पण सर्वोच्च अधिकारी सुद्धा कार्यक्रम पूर्ण होईपर्यंत उपस्थित राहतात. अपेक्षित वेशात आणि निर्धारित वेळेत उपस्थित राहतात. मध्येच निघून गेले असे नसते. अधिकारी आहेत, नेते आहेत. गेले मध्येच निघून तर काय होते किंवा आले उशिरा तर काय हेते, असे नाही. दिल्या जाणाऱ्या आज्ञा वा सूचना व्यवस्थेचा भाग असतो आणि स्वयंसेवक आणि अधिकारी सारख्याच रीतीने त्या आज्ञा पाळतात. मुख्य शिक्षकाने दक्ष आज्ञा दिल्यानंतर स्वयंसेवकांसोबत सरसंघचालक देखील दक्ष करतात. भोजनात सगळ्यांसाठी भोजन सारखेच असते. भोजनमंत्र होण्यापूर्वीच अधिकारीही बसलेले असतात आणि भोजन मंत्र झाल्याशिवाय तेही जेवायला सुरुवात करीत नाहीत. अन्य एखाद्या स्वयंसेवकाचा, अधिकाऱ्याचा बौद्धिक वर्ग आहे आणि सरसंघचालक तो पूर्ण ऐकतात. त्या कार्यक्रमात ते एक शब्दही बोलत नाहीत. पूर्ण वेळ उपस्थित राहून फक्त ऐकतात. संघ सोडून हे कुठे होत असेल? आल्यानंतर बोलल्याशिवाय राहायचे नाही किंवा यायचेच नाही, हीच सामान्य प्रचलित रीत. एखाद्या वेळी, एखाद्या प्रसंगी, दाखवण्यापुरता समत्वाचा व्यवहार आणि नियमितपणे स्वभाव आणि पद्धत म्हणून सहजतेने असा व्यवहार; हा संघनेतृत्व आणि समाजात प्रचलित नेतृत्व यातील मोठा फरक आहे.
संघ नेतृत्वाचे एक अनन्यसाधारण वैशिष्ट्य म्हणजे येथे नेते फिरत असतात. अगदी सर्वोच्च नेतृत्वापासून स्थानिक मुख्य शिक्षक कार्यवाह पर्यंत सगळे लहानमोठे नेते फिरत असतात. स्वयंसेवकांकडे, हितचिंतकांकडे, अन्य लोकांकडे नेते स्वत: जातात. अन्यत्र नेते स्थिर असतात एका जागी आणि लोक, अनुयायी त्यांना भेटायला जातात. संघात त्याच्या अगदी उलट आहे. सगळे अखिल भारतीय अधिकारी सुद्धा सतत सर्वत्र फिरत असतात. निरनिराळे उत्सव, शिबिरे, मेळावे, कार्यक्रम; इतकेच नव्हे तर शाखांना भेटी, परिचय यासाठीही नेते फिरत असतात. स्वत:हून लोकांकडे जाणे, परिचय करून घेणे, परिचय करून देणे, विचारपूस अशा असंख्य गोष्टींसाठी भ्रमंती सुरु असते. अन हे सारे वर्षानुवर्षे. तेही अगदी संघाच्या स्थापनेपासून. आता साधनांची उपलब्धता आहे हा भाग वेगळा, पण डॉक्टर हेडगेवार यांच्या काळात सुद्धा हे फिरणे होते. स्वत: डॉ. हेडगेवार अखंड प्रवास करीत असत. साधनांची कमतरता असूनही. एकदा लाहोरला हिंदू युवकांच्या मेळाव्यासाठी जाताना अर्थाभावाचा त्रास त्यांना कसा झाला याचे वर्णन त्यांच्या चरित्रात आहे. तरीही प्रवास चालत असेच. संघाच्या सुरुवातीच्या काळात अधिकारांचे वर्गीकरण, पदे फार नव्हतं. त्यामुळे बाबासाहेब आपटे असोत की दादाराव परमार्थ; यांच्याकडे निश्चित जबाबदारी नसतानाही संघाच्या कामासाठी प्रवास करीत असत. संघनेत्यांचे हे फिरणे म्हणजे फक्त शाखा, कार्यक्रम, भाषणे एवढेच नसते. लग्नमौंजीसारखे असंख्य कार्यक्रम, मृत्युसारख्या दु:खद घटना, अपघात, आजारपणे अशासारख्या निमित्तानेही सामान्य साध्या स्वयंसेवकापासून मोठ्या लोकांच्या घरी सुद्धा संघाचे नेते सातत्याने जात असतात. सरसंघचालक वा सरकार्यवाह एखाद्या लग्नाला वा मृत्यूप्रसंगी जातात तेव्हा काही विशेष व्यवस्था वा वागणूक नसते. जसे एखादी घरची व्यक्ती वा आप्त यावे तसेच असते. बोलण्याचे, विचारपूस करण्याचे विषय सुद्धा संबंधितच असतात.
रोज प्रवास, वेगवेगळ्या ठिकाणी राहणे, वेगवेगळ्या अनेक लोकांना भेटणे, वेगवेगळे जलवायू, वेगवेगळे खाणेपिणे; याची सामान्य माणूस कल्पनाही करू शकत नाही. अन शेकडो संघनेते हे सातत्याने करीत असतात. मधुमेह असणारा एखादा अखिल भारतीय स्तराचा कार्यकर्ता सुद्धा ईशान्य भारतात १५-१५ दिवस प्रवास करतो आणि मधुमेह असूनही फक्त भात खाऊन राहतो. कारण तेथील जेवण भात हेच असते. हे सारे या २०१७ मध्ये. १९२५ पासूनच्या संघ प्रवासात या नेत्यांनी किती अन कशा अडचणी आणि त्रास सोसले असतील याची कल्पनाच केलेली बरी. शिवाय आपला प्रांत सोडून दुसऱ्या प्रांतात संघकार्यासाठी जाणाऱ्या कार्यकर्त्यांची गोष्टच वेगळी. भाषा शिकण्यापासून सारे काही आत्मसात करीत ते तिथलेच होऊन जातात. दोनच दिवसांपूर्वी पंतप्रधानांनी ज्यांच्या जन्मशताब्दीचे उद्घाटन केले ते दिवंगत लक्ष्मणराव इनामदार हे अशांपैकीच एक. या नेतृत्वात प्रचारक आणि गृहस्थ असे दोन प्रकार. त्यातील प्रचारक हा अविवाहित राहून, स्वत: नोकरी व्यवसाय असे काहीही न करता संपूर्ण वेळ संघाच्या कामासाठी देतो, तर गृहस्थ कार्यकर्ते स्वत:चा संसार, नोकरी व्यवसाय, कुटुंब हे सगळे करून प्रवास इत्यादी करीत असतात. कित्येकांचे शनिवार-रविवार संघकार्यातच कामी आले आहेत, येत आहेत. नेतृत्वाचं एक विलक्षण जाळं संघाने विकसित केलं आहे.
हे सारं करीत असतानाही विविध विषयांचं वाचन, अध्ययन हेही सुरु असतं. समाजात अभ्यासू, विचारवंत म्हणून काहीही ओळख नसणारा एखादा कार्यकर्ता जेव्हा प्रत्यक्षात भेटतो, त्याला ऐकण्याची वा त्याच्याशी बोलण्याची संधी मिळते तेव्हा कळतं की, त्याच्याजवळ माहितीचं, ज्ञानाचं, चिंतनाचं मोठं भांडार आहे. ते सारं तो सतत वाटत असतो. फुकट. ना पैसा, ना पदप्रतिष्ठा, ना नावलौकिक. `शहाणे करून सोडावे सकळ जन' एवढेच. अनेकदा तर कोणी सांगितल्या शिवाय कळतदेखील नाही की, ज्या व्यक्तीशी आपण बोललो वा भेटलो ती अमुक अमुक आहे. या अमुक मध्ये मोठे पद, शिक्षण, हुद्दा, कर्तृत्व असे काहीही असू शकते. गेल्या ९२ वर्षात अशा प्रकारे काम केलेल्या शेकडो कार्यकर्त्यांची यादी देता येईल आणि आज असे काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांचीही शेकडो नावांची यादी देता येईल. हे जसे प्रत्यक्ष रा. स्व. संघात आहे तसेच साधारणपणे संघप्रेरित सगळ्या संस्थात आहे. उदाहरण म्हणून- योगेंद्रजी हे नाव सांगितले तर, कोण हे? असा स्वाभाविक प्रश्न येईल. परंतु या वयोवृद्ध तपस्व्याला देशाच्या सगळ्या भागात (अक्षरश: सगळ्या जिल्ह्यात) लाखो लोक प्रत्यक्ष ओळखतात, एवढेच नाही तर त्यांच्याविषयी निरतिशय आदर आणि प्रेम या लाखो लोकांना आहे. हजारो लोकांना कामाला लावण्याचे श्रेय या माणसाचे आहे, हे सांगूनही खरे वाटणार नाही.
अनेक पदरी, अनेक स्तरीय असं हे नेतृत्वजाळं संघाने विणलेलं आहे. सातत्य, साधेपणा, समत्वभाव, सहजता आणि समर्पण हे या नेतृत्वाचं वर्णन. ९२ वर्षे अखंडपणे संघाला असं नेतृत्व लाभतं आहे हा ईश्वरी प्रसाद आहे. सध्या हे नेतृत्व संघटनात्मक स्तरावर ठळक स्वरुपात आहे. वैचारिक स्वरुपात कमी आहे. मात्र येणाऱ्या काळात ज्यावेळी वैचारिक आणि भावनिक स्तरावर हे नेतृत्व व्यापक आणि सशक्त होईल त्यावेळी समाजावरील त्याचा प्रभाव कल्पनातीत असेल. मुख्य म्हणजे वर्तमान नेतृत्व कल्पनेला पूर्णतः मोडीत काढणारा तो प्रभाव असेल.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
रविवार, २४ सप्टेंबर २०१७

गुरुवार, २० जुलै, २०१७

`right to privacy'

`आधार'च्या निमित्ताने सर्वोच्च न्यायालयात `right to privacy' यावर खल होतो आहे. माणसाचे स्वातंत्र्य आणि सामाजिक नियंत्रण हा नेहमीच चर्चेत राहिलेला अन तरीही महत्व कमी न होणारा विषय आहे. या निमित्ताने यावर होणारा खल स्वागतार्ह आहे. मात्र हा खल वरवर होतो आहे, फक्त तांत्रिक पद्धतीने आणि तांत्रिक बाबींचा होतो आहे, असे वाटते. त्यावर फारसा विचार कोणी केलेला वा करताना दिसत नाहीत. काल एका वाहिनीवर चर्चा सुरु असताना भारतीय जनता पार्टीच्या प्रतिनिधीने जे तर्क दिले वा युक्तिवाद केला, ते तर फारच केविलवाणे अन तर्कशून्य होते. उथळ होते. जग पुढे चालले आहे, तंत्रज्ञानाची गती खूप आहे. त्या गतीशी जुळवून घ्यावे लागेल. देशाचा विकास करण्यासाठी आम्ही बांधील आहोत. इत्यादी. या विकास वगैरे गप्पांच्या पलीकडे आम्ही कधी जाणार?
आज आम्ही एका प्रचंड चक्रव्युहात सापडलो आहोत. आम्ही म्हणजे भारत आणि भारतीय जनता. जगातील अन्य देशांपुढे ही समस्या नाही. कारण भारतीय जीवन वेगळे आहे. एका बाजूला नीती, मूल्ये, धर्म, परंपरा, जीवनदृष्टी, जीवनासंबंधीचा विचार, अन या सगळ्याचा हजारो वर्षांचा सशक्त प्रवाह. अन दुसरीकडे गेल्या शे-दोनशे वर्षात भारताबाहेरून आलेले विचार आणि जीवनदृष्टी. यांच्या संघर्षात आम्ही सापडलो आहोत. आधुनिक ज्ञानविज्ञान, राजकीय व्यवस्था, सामाजिक व्यवस्था, आर्थिक व्यवस्था; या साऱ्याचा सुखकर मानवी जीवन घडवण्यातला वाटा; आणि भारतीय जीवनदृष्टी यांचा हा संघर्ष आहे. याचं आकलन कठीण निश्चितच आहे. त्यामुळे भारत, भारतीयता, भारतीय जीवनदृष्टी, आध्यात्म, वैश्विक सहजीवन, सर्वसमावेशकता इत्यादी बाबी स्वीकारणारे, मान्य असणारे सुद्धा केव्हा या साऱ्याला छेद देतात हे त्यांचे त्यांनाच कळत नाही.
`right to privacy' चा विचार करतानाही हा व्यूह समोर येतो. त्यावर मंथन होणे आवश्यक आहे. त्यासाठी फक्त सूत्र म्हणून काही गोष्टी समोर ठेवतो.
स्वामी विवेकानंद यांचे गुरु श्री रामकृष्ण परमहंस. हे जेव्हा कामारपुकुर या त्यांच्या जन्मगावाहून कोलकाता येथे आले तेव्हा त्यांच्या भावाने त्यांना शिक्षण घेण्याचा आग्रह केला. त्यावेळी तो आग्रह नाकारून त्यांनी भावाला उत्तर दिले- `ही केळी तांदळाची गाठोडी बांधणारी विद्या मला नको.' ते शिकले नाहीत. पैशाचा स्पर्श सुद्धा त्यांना सहन होत नसे. एकदा त्यांच्या शिष्यांनी त्यांची परीक्षा पाहण्यासाठी काही नाणी त्यांच्या अंथरुणाखाली लपवून ठेवली. त्यावेळी अंथरुणावर बसताच त्यांना त्याची जाणीव झाली आणि त्यांच्या शरीराची आग होऊ लागली. त्यांच्या संवेदना साधनेने एवढ्या तीव्र झाल्या होत्या की पैशाचा स्पर्श त्यांना मुळीच सहन होत नसे. एकदा तर कोळी लोकांच्या ज्या राणीने बांधलेल्या मंदिरात ते पुजारी होते तेथेच, राणी पूजा करीत असतानाही तिच्या मनात पैशाचे विचार चाललेले होते. तेव्हा त्यांनी तिच्या कानाखाली आवाज काढून ते विचार दूर सारून पूजा करण्याचा उपदेश केला होता. सांगण्याचे तात्पर्य हे की, शिक्षण, पैसा इत्यादी नाकारणे यात खूप वावगे वा वाईट काहीही नाही. आजच्या व्यवस्थेत कोणी असे करू शकेल का? प्रत्येकाने धरून बांधून या सगळ्या गोष्टी केल्याच पाहिजेत, त्यात सहभागी झालेच पाहिजे असे म्हणणे; हा सामाजिक मर्यादांचा भंग आहे. शिक्षण वा पैसा कमावणे हा जसा अधिकार आणि हक्क आहे, तसेच ते नाकारणे हाही अधिकार वा हक्क आहे. आज तर शालेय साहित्य देण्यासाठी सुद्धा विद्यार्थ्याला बँक खाते आवश्यक केले जात आहे. आध्यात्मिक साधकाची जबाबदारी समाजाने आणि विद्यार्थ्यांची जबाबदारी पालकांनी घेणे, यात गैर काय आहे? त्यात अडचणी येतात, तर अडचणी दूर करायच्या की व्यवस्थांचा काच वाढवायचा?
राजकीय, सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक अशा व्यवस्थांमध्ये सहभागी व्हायचे की नाही? व्हायचे तर किती? याचा निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य प्रत्येकाला असायलाच हवे. आपल्या देशातील प्राचीन व्यवस्थांबद्दल खूप बोलले जाते. ती लवचिक नव्हती असा आक्षेप घेतला जातो. पण वास्तव काय होते? ज्यांना जातीव्यवस्था मान्य नव्हती ते ती बाजूला सारायला मोकळे होते. शीख, बौद्ध, जैन इत्यादी पंथ जातीव्यवस्था आणि त्याची बंधने न मानणारे होते. उपासना पद्धतीच्या बाबतीत असलेले स्वातंत्र्य तर सर्वपरिचित आहे. भाषा काय, भूषा काय, अनेक प्रकारची विविधता या अपार स्वातंत्र्यामुळेच निर्माण झाली. व्यक्ती जोवर विघातक कार्य करीत नाही तोवर त्याला पूर्ण स्वातंत्र्य असायला हवे. मात्र त्याचवेळी त्याची योग्य अयोग्य दृष्टी, नीती अनीती कल्पना, जीवनातील उदात्तता, उन्नत भावना- विचार यांची जाण; यांचे पोषण व्हायला हवे आणि ते काम धार्मिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक लोकांनी करायला हवे. आज परिपूर्ण स्वातंत्र्याची बाजू घेणारे चांगले-वाईट, नीती-अनीती मान्य करीत नाहीत. ज्याच्या मनात जे येईल तेच अंतिम आणि त्यासाठी स्वातंत्र्य असावे, असा त्यांचा युक्तिवाद असतो. परंतु त्याने अनवस्था निर्माण होते. दुसरीकडे सामाजिक (प्रशासकीय, राजकीय) बंधने वाढवली तर माणसाचे माणूसपण निकालात निघते. यावरचा उपाय सत्तेची मर्यादा कमी करणे आणि समाजाचा आंतरिक स्तर वाढवणे हा आहे.
भारतेतर विचार नेमका याविरुद्ध आहे. तो सत्तेची मर्यादा वाढवत जातो, माणसाला सामाजिक यंत्राचा निर्जीव भाग बनवतो; त्याचवेळी त्याच्या उदात्त-उन्नत बाजूला नाकारून, मनात येईल ते करण्यासाठी स्वातंत्र्याची मागणी करतो. आजचे न संपणारे संघर्ष त्यामुळेच आहेत. परंतु त्यावर उपाय व्यक्तीचे स्वातंत्र्य मर्यादित करणे नाही. व्यक्तीला समाजाचा एक ठोकळा मानून त्याला एक UID देणे, सामाजिक सुरक्षा क्रमांक म्हणून त्याची ओळख तयार करणे हा भयंकर प्रकार म्हणावा लागेल. त्याचे समर्थन करता येणार नाही. प्रत्येक व्यक्तीची माहिती गोळा करणे, त्याच्यावर जाईल तिथे लक्ष ठेवणे, त्याच्या सगळ्या गोष्टींवर देखरेख ठेवणे हे चुकीचे आहे. अशी देखरेख ठेवणारी व्यवस्था असती तर रमण महर्षी, योगी अरविंद, गोळवलकर गुरुजी, समर्थ रामदास स्वामी, गोंदवलेकर महाराज, गजानन महाराज, मीराबाई; हे सगळे निर्माण झाले असते का? स्वामी विवेकानंद यांनी तर या व्यवस्थांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करताना ठणकावून सांगितले होते की- अशा व्यवस्थेमुळेच भारताबाहेर आध्यात्म विकसित होऊ शकले नाही. आध्यात्म बाजूस ठेवले तरीही, व्यक्तीवर पूर्ण नजर ठेवणारी व्यवस्था चुकीचीच ठरते. अशी व्यवस्था असती तर ना सावरकर काही करू शकले असते ना आणिबाणी विरुद्ध यशस्वी संघर्ष करता आला असता. माणूस हा अमृताचा पुत्र आहे, ही उपनिषदांची वाणी आहे. चारदोन सुबक गोष्टी करून दाखवणे हा काही त्याच्या जीवनाचा आशय आणि उद्देश नाही. आर्थिक, सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक; अशा सगळ्या क्षेत्रात आज जे सुरु आहे त्यावर एकएक बिंदू घेऊन हा विषय समाजासमोर येण्याची गरज आहे. आम्ही तोंडाने जी भारतीयता बोलतो तिचा अर्थ उलगडत जाण्याची, ती नीट समजून घेण्याची आत्यंतिक गरज आहे. तूतू मीमी आणि तांत्रिक कसरती यांच्या पलीकडे जाण्याची गरज आहे.
सुरक्षा, दहशतवाद, भ्रष्टाचार, सामाजिक न्याय; इत्यादींचा विचार न करताच हा माणूस लिहितो की काय? असे ज्यांना वाटत असेल त्यांना वाटू द्यावे, त्यांनी तसे वाटून घ्यावे. ज्यांना तसे वाटत नाही त्यांच्यासाठी एवढेच म्हणेन- एका लेखात सगळ्याच गोष्टी येऊ शकत नाहीत. पण या सगळ्या गोष्टींचा विचार करूनच वरील विचार सूत्र रुपात मांडला आहे. `right to privacy' मी उचलून धरतो.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
गुरुवार, २० जुलै २०१७

गुरुवार, १३ जुलै, २०१७

कुब्जा


काल सकाळपासूनच इंदिरा संत यांची `अजून नाही जागी राधा' मनात फिरू लागली. त्यांच्या कुब्जेने ठाण मांडले. `कुब्जा' !! भारतीय पुराणातील एक स्त्री. कृष्णचरित्राच्या संदर्भात तिचा उल्लेख. श्रीमद भागवतातील ही कथा. ब्रम्हवैवर्त पुराणात सुद्धा तिची कथा. संत सूरदास यांनीही तिच्यावर पद रचले. विष्णू पुराणात किंवा अन्य पुराणात तिचा उल्लेख नाही. रामानंद सागर यांच्या `कृष्ण' मालिकेने ती घराघरात पोहोचवली. कुब्जा ही कंसाची दासी. कुबड आलेली. कृष्ण तिला सरळ आणि सुंदर बनवितो, अशी कथा. तिची कृष्णावर प्रीती जडते आणि कंस वधानंतर कृष्ण तिच्या घरी जाऊन तिची इच्छा पूर्ण करतात असाही उल्लेख. राम अवतारात त्यांच्यावर अनुरक्त झालेली शूर्पणखाच कुब्जा होऊन पुनर्जन्म घेते असाही पुराणात उल्लेख. राम एकपत्नी व्रतधारी असल्याने तिची अपूर्ण राहिलेली इच्छा कृष्ण रुपात पुरवतो. भगवान आपल्या भक्तांना समभावाने कसे वागवतो; त्याच्याजवळ सुरूप, कुरूप असा भेद कसा नाही या अर्थाने सूरदास कथा उलगडतात. रामानंद सागर कंसाच्या जाचातून कुब्जेची सोडवणूक या अंगाने कथा रचतात.
इंदिरा संत यांची कुब्जा मला या सगळ्याहून वेगळी वाटते. व्यक्तिगत आणि विश्वात्मक अशा दोन्ही छटा त्यात जाणवतात. अतिशय नादमधुर आणि आटोपशीर अशी ही कविता समजायला तशी सोपी, पण तशी अवघड देखील. शिवाय चित्रमयी. केवळ बारा ओळींची ही आशयगर्भ कविता. पहिल्या चार ओळीत कुब्जेची मनस्थिती, तिचा अचंबा चपखल बसला आहे. त्या चार ओळी आहेत-
अजून नाही जागी राधा
अजून नाही जागे गोकुळ
अशा अवेळी पैलतीरावर
आज घुमे का पावा मंजुळ
अचंबित होऊन कुब्जेच्या मनात प्रश्न येतो- कृष्णाचा प्राण असलेली राधा अजून उठलेली नाही, गोकुळाला जाग आलेली नाही; अशा भल्या पहाटे पलीकडे हा श्रुतीमधुर पावा का वाजतो आहे? ती शोध घेण्याच्या मनस्थितीत आहे. अजून तिला त्या बासरीचा आनंद झालेला नाही. त्या अवेळी बासरी का वाजते आहे हा कुब्जेला पडलेला प्रश्न आहे. दारावरून काही वाजत जात असेल किंवा कुठून गाण्याचे, वाद्यांचे, भजनाचे, band चे आवाज येत असतील तर आपल्या मनात जसे प्रश्न येतात- कोणाकडे? काय? केव्हा? तसाच प्रश्न तिच्या मनात.
नंतरच्या चार ओळीत त्या क्षणांचे, पहाटेचे अधिक स्पष्ट उठावदार वर्णन आणि ती मधुर बासरी ऐकून झालेली कुब्जेची अवस्था येते. त्या ओळी आहेत-
मावळतीवर चंद्र केशरी
पहाटवारा भवती भणभण
अर्ध्या पाण्यामध्ये उभी ती
तिथेच टाकून अपुले तनमन
चंद्र मावळतो आहे म्हणजे नक्कीच तो पहाटेचा प्रहर आहे. मावळणारा तो चंद्र रात्रीसारखा शुभ्र नाही केशरी आहे. केशरी चंद्र कधीतरीच दृष्टीस पडणारा. चंद्र म्हणजे शुभ्रच, हे समीकरण. पण अवेळी वाजणाऱ्या पाव्याचे सूर जसे नव्हाळीचे तसाच हा चंद्रही नव्हाळीचा. पहाटेचा वारा सुटला आहे. अशा वेळी, अशा नव्हाळीच्या वातावरणात कानी पडलेल्या मंजुळ स्वरांनी कुब्जा देहभान हरपली आहे. यमुनेवर स्नानाला गेलेली, कंसाकडे चंदनाची उटी घेऊन जायला उशीर होऊ नये म्हणून लगबगीने गोकुळ जागे होण्याआधीच तयारीला लागलेली कुब्जा, अर्ध्या पाण्यात उभी असलेली कुब्जा; तनमन तिथेच टाकून, स्तब्ध होऊन, मोहित झाल्याने देहभान हरपून तशीच उभी आहे. तिचं स्नान, तिची पुढची कामे, चंदन उगाळणे वगैरे राहिले बाजूला. अन तो पावा का वाजतो आहे हा मनात उठलेला प्रश्नही मनच गळून गेल्याने उरलेला नाही. त्याऐवजी तनमनाचा विसर पाडणाऱ्या एका अननुभूत आनंदात ती बुडून गेलेली आहे.
अखेरच्या चार ओळीतील पहिल्या दोन ओळीत कुब्जेची हीच भावावस्था पुढे येते. उरलेल्या दोन ओळीत ती देहमनाच्या भानावर येऊन आनंदाचा जो अनुभव घेतला तो सांगते. त्या ओळी आहेत-
विश्वच अवघे ओठा लावून
कुब्जा प्याली तो मुरलीरव
डोळ्यांमधले थेंब सुखाचे
`हे माझ्यास्तव, हे माझ्यास्तव'
देहभान हरवलेल्या कुब्जेने मग काय केले? हे संपूर्ण विश्वच ओठांना लावले आणि तो गारुडी मुरलीरव ती घटघटा प्यायली. आकंठ. तृप्त होईपर्यंत. उन्हातान्हातून आल्यावर प्रचंड तहान लागते तेव्हा आपण असेच अख्खा तांब्या तोंडाला लावून तेवढे लोटाभर पाणी ढकढका पितो. त्यावेळची शरीरमनाची तगमग आणि ती तगमग शांतवण्याचा प्रयत्न आपण अनुभवलेला असतो. कुब्जेची ही तगमग किती मोठी आणि ती शांतवण्याचा प्रयत्न किती मोठा? तर तिला साधंसुधं फुलपात्र अथवा तांब्या पुरत नाही, ती अख्खं विश्वच ओठांना लावते. ही साधी तहान नाही, युगायुगांची महातहान आहे. अननुभूत तगमग आणि ती शांत करणे आहे. का आहे ती महातहान? कारण ती कुब्जेची आहे. कुब्जा म्हणजे पाठीत वाकलेली. म्हणजेच कुरूप. म्हणजेच नाकारल्या गेलेली. जन्माला घालणाऱ्या ईश्वराने तिला रूप नाकारलं. त्या विश्वनिर्मात्याच्या नकारापासून सुरु झालेली आणि या विश्वातही सुरूच राहिलेली नकारमालिका जिने प्रत्यक्ष भोगली त्या कुब्जेच्या त्या भोगण्यातून, त्या सोसण्यातून उपजलेली असल्याने ती महातहान. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध या साऱ्याच ऐहिक, लौकिक, पार्थिव सुखांचे नकारच जिच्या वाट्याला आलेत अशा कुब्जेची ही कहाणी. या जगात माझं जर काहीच नाही, माझ्यासाठी जर काहीच नाही; तर मी या जगात आले तरी कशाला? का जन्माला घातले मला? ज्याने या प्रश्नांचा अनुभव घेतला असेल अशालाच समजू शकणारी ही महातहान. या विश्वात तर उजेडाचा एकही किरण नाही अन त्याच वेळी आभाळी चंद्र असणे तर दूरच, एखादी चांदणीही नाही; अशा उजेड काय असतो याचाही अनुभव नसलेल्या; सुखाची चवही न चाखलेल्या कुब्जेची ती तगमग असते. अशा कुब्जेला मधुमधुर पाव्याचा आनंद लाभण्याचा तो क्षण. अन तोही फक्त तिच्यासाठी, तिच्यापुरता. तिला तिचं सुख लाभल्याचा तो आनंद ती वेडी होऊन, डोळ्यात पाणी आणून सांगते- `हे माझ्यास्तव, हे माझ्यास्तव'. आपल्यासाठी काहीही नाही या भावनेतून बाहेर पडण्याचा तो क्षण. अभावांच्या सागरात बुडत असताना हाती लागलेल्या भावकणाचे वर्णन करणारी ही भावस्पर्शी, भावमयी कविता. केवळ कुब्जेची नाही, या जगातल्या अभावांच्या सागरात गटांगळ्या खाणाऱ्या सगळ्याच लिंगभेदातीत कुब्जांची !!!
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
शुक्रवार, १४ जुलै २०१७

मंगळवार, ४ जुलै, २०१७

अन्नदाता सुखी भव - ६


व्यक्ती आणि समाज दोघांचेही वर्चस्व नको, याचाच अर्थ- दोघांनाही अनिर्बंध स्वातंत्र्य नको. म्हणजेच, नियंत्रित स्वातंत्र्य हवे. नियंत्रण दोन प्रकारचे असते- बाह्य नियंत्रण आणि स्वनियंत्रण. बाह्य नियंत्रण कमी असणे आणि अधिकाधिक कमी होत जाणे; अन त्याचबरोबर स्वनियंत्रण प्रभावी होणे (जास्त वा कमी होणे नाही) ही आदर्श स्थिती होईल. मात्र मूळ मानवी वृत्तीचाही विचार महत्वाचा ठरतो. ही वृत्ती पैशाच्या बाबतीत कमालीची ओढाळ आहे. पैशाकडील ओढ संपता संपत नाही. अर्थात याला सन्माननीय अपवाद असतातच. भारतात तर येथील आध्यात्मिक भावपोषणामुळे पैशाची ही ओढ मोठ्या प्रमाणात नियंत्रित करून त्याला विशिष्ट घाटही देण्यात आला आहे. जगात मात्र तसे नाही आणि आता भारतातही त्याचा मूळ पिंड बदलून पैशामागे धावणारा माणूस घडू लागला आहे, घडवला जाऊ लागला आहे.
अशा स्थितीत यावर बाह्य नियंत्रण गरजेचे होऊन बसते. म्हणूनच, व्यक्तीने अथवा संस्थेने अधिकाधिक किती पैसा बाळगावा हे समाजाची प्रतिनिधी असलेल्या सरकारने ठरवायला हवे. एकदा पैसा बाळगण्याची वरील मर्यादा निश्चित झाली की अनेक गोष्टी आपोआप नियंत्रणात येतील. पैशाची स्पर्धा आटोक्यात येईल. एक तर मर्यादेपेक्षा अधिक कमावण्याचा प्रयत्नच होणार नाही. त्यामुळे अन्य लोकांसाठी space प्राप्त होईल. आज धनाढ्य व्यक्ती वा संस्था सारेच काही ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न करतात त्याला मुळात आळा घातला जाईल. जर अनेक गोष्टी ताब्यात घेऊनही एका मर्यादेपेक्षा अधिक काही मिळणार नसेल तर कोण कशाला त्या फंदात पडेल?
मर्यादेच्या बाहेर जाता येत नसल्याने पगारवाढीची जी आंधळी शर्यत सध्या सुरु आहे ती थांबू शकेल. सध्या तर पगार का आणि कसे दिले जातात या प्रश्नांना अर्थच उरलेला नाही. नुकतीच एक बातमी आली होती की, भारतीय स्टेट बँकेच्या प्रमुख अरुंधती भट्टाचार्य यांना सालाना फक्त २८ लाख वेतन मिळते. तेच आयसीआयसीआय बँकेच्या प्रमुख चंदा कोचर यांना अडीच कोटी वेतन मिळते. या ठिकाणी दोन प्रश्न निर्माण होतात- २८ लाखात चांगले जगता येते की नाही? आणि, अडीच कोटी वेतन कशासाठी? पैसा आणि प्रतिष्ठा यांचा जो अभिन्न संबंध आज दृढ झाला आहे तो तोडल्याशिवाय पर्याय नाही. याचे कारण असे की, या स्पर्धेला अंत नाही. प्रतिष्ठा उंच राखण्यासाठी पैसा वाढवत नेणे यातून श्रेणीबद्धता संपत नाही. खालच्या श्रेणीला पैसा देणे हा मार्ग नाही. कारण खालच्या श्रेणीच्या हाती पैसा वाढला तर वरच्या श्रेणीत तो आणखी वाढणार. कारण प्रतिष्ठा टिकवायची असते. त्यामुळे पैशाचा संबंध जगण्याशी जोडणे, कामाचा संबंध प्रतिष्ठेशी जोडणे, पैशाचा आणि कामाचा तसेच पैशाचा आणि प्रतिष्ठेचा संबंध तोडणे आवश्यक आहे. हे काम साहित्यिक, कलाकार आणि समाजमानस घडवणाऱ्या अन्य लोकांचे आहे. त्यासाठी त्यांनी आधी आजच्या मानसिक आणि वैचारिक चक्रव्युहातून बाहेर पडावे लागेल.
आज `सेवा' या नावाखाली जी असंख्य संघटीत वा असंघटीत कामे चालतात त्यांच्या हाती कामाचे महत्व, कामाची गरज, कामाला लागणारी शक्ती-बुद्धी-युक्ती, कामाची व्याप्ती; हे सगळे लक्षात घेता खूप जास्त पैसा मिळतो. आपल्याला येणारे असंख्य निरर्थक फोन अथवा मेसेजेस, यासाठी जे लोक काम करतात त्यांचे उदाहरण यासाठी घेता येईल. पण त्यांना निष्कारण पैसा मिळतो, त्यामुळे सुखी जीवन मिळते आणि वर प्रतिष्ठाही. जसे मिळणारा पगार, कामाचे स्वरूप यांचा आणि पैशाचा संबंध नाही तसाच विविध वस्तूंच्या किमती ठरवण्याचा काहीही criterion नाही. विविध वस्तूंच्या उत्पादन किमतीची माहिती त्या वस्तूवर छापणे आवश्यक करण्याची मागणी कितीतरी वर्षे होतेच आहे. त्या ऐवजी एमआरपी सारखी तद्दन गाढव कल्पना राबवण्यात येते. ते बंद व्हायला हवे. उत्पादन खर्चावर किती नफा मिळवायचा यावर काहीही बंधन नाही. शिवाय मुळात उत्पादन खर्च कसा ठरवायचा याचाही विचार होत नाही. एखादे उत्पादन जाहिरातींवर अब्जावधी रुपये खर्च करीत असेल तर तो उत्पादन खर्च गणल्या जातो. किंवा अधिकारी व कर्मचाऱ्यांना विविध head खाली देण्यात येणारा पैसा, वस्तू वा सुविधा यांचाही उत्पादन खर्चात समावेश होतो. हे कितपत योग्य आहे? अनेक कंपन्यांमध्ये मिळणारे जेवणाचे कुपन्ससुद्धा मोठ्या प्रमाणात वाया जातात. त्याचा समावेश मात्र उत्पादन खर्चात होतो.
accounting या नावाखाली चालणारा असा जो अति प्रचंड गोंधळ आहे त्याचा विचार कोणी व केव्हा करायचा? त्याच्या आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आरोग्यविषयक, राजकीय, पर्यावरणीय परिणामांचा लेखाजोखा कधीतरी मांडायचा की नाही? व्यक्ती वा संस्थेने जास्तीत जास्त किती पैसा बाळगायचा याची मर्यादा निश्चित झाली की, या सगळ्या बाबी सुरळीत होऊ लागतील. कारण अगदी सोपे आहे. आजची ही सगळी सुक्तासुक्त (योग्य वा अयोग्य) धाव का आहे? अधिकाधिक धनाचा ताबा, अधिकाधिक धनाची मालकी मिळण्यासाठी. ती अनिर्बंध हाव मुळातच मोडून काढली की प्रश्न सोपा होत जाईल. ही मर्यादा जशी व्यक्ती व संस्थांना असेल तशीच देवस्थानांनाही असेल. देवाधर्माच्या नावाखाली जो एक पैशाचा बीभत्स व्यवहार पाहायला मिळतो तो त्याने थांबेल. हा बीभत्स व्यवहार सगळ्याच पंथ, संप्रदायांना लागू होतो. यासाठी पुढाकार घ्यावा लागेल धार्मिक नेत्यांना. षडरिपूंच्या अतीत असलेल्या परमेश्वराला वेठीला धरून नाना कथाकहाण्या आदी प्रसृत करून जो धनहव्यास पोसला जातो तो मोडीत काढण्याचे काम धार्मिक नेत्यांनी करावे लागेल. पैसा बाळगण्याच्या वरील मर्यादेमुळे अनावश्यक केंद्रीकरण, शिक्षणाचा बाजार, चलनवाढ, महागाई, सामाजिक विद्वेष इत्यादींना आळा घालणे शक्य होईल. यात येणारे पण-परंतु आणि अन्य काही मुद्यांचा विचार पुढील लेखात.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
बुधवार, २८ जून २०१७

लेखमाला बाजूला ठेवून


काल `अन्नदाता सुखी भव - ५' लिहून पूर्ण केलं तेव्हा डोक्यात होतं की, उद्या अर्थकारणाच्या प्रत्यक्ष करण्याच्या काही गोष्टींचा उहापोह करावा आणि विषय पूर्ण करावा. परंतु काल लेख पोस्ट केल्यानंतर समोर आलेली एक बातमी आणि एक व्हिडीओ यांनी या विषयाची व्याप्ती मी समजतो त्याहीपेक्षा किती मोठी आहे याचा जणू प्रत्यय आणून दिला. अन ती मालिका बाजूला ठेवून वेगळा लेख लिहायचे ठरवले. अर्थात हा विषय त्या लेखमालेच्या विषयवस्तूवर परिणाम करणारच आहे. बातमी होती एका पुस्तिकेची. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी उद्या अमेरिकेच्या दौऱ्यावर जाणार आहेत. त्या पार्श्वभूमीवर न्यूयॉर्क टाईम्स या वृत्तपत्राने भारतात सुमारे पाच वर्षांपूर्वी छापल्या गेलेल्या आयुर्वेदाशी संबंधित एका १६ पानांच्या चोपड्यावर सणसणीत बातमी तयार करून पहिल्या पानावर छापली आहे. भारत स्त्री-पुरुषांच्या लैंगिक संबंधांना नकार देणारा आणि गोमूत्रावर जगणारा देश आहे असा त्या बातमीचा आशय आहे. उघड आहे की भारताची सार्वत्रिक नालस्ती करणे हाच यामागील खोडसाळ हेतू आहे. हा प्रकार पहिल्यांदाच घडला आहे असे नाही आणि हा शेवटला प्रयत्न आहे असेही नाही. त्याला जी उत्तरे ज्यांनी ज्या ठिकाणी द्यायची ते लोक त्या ठिकाणी ती उत्तरे देतीलच. कायदेशीर बदनामीचे खटले वगैरे मार्ग आहेतच. परंतु हा विषय त्याहून अधिक व्यापक आहे.
न्यूयॉर्क टाईम्स या वृत्तपत्राने जे म्हणायचे ते म्हटले. पण अशीच मते आपल्या येथेही मांडली जातात की नाही? सरळ उत्तर आहे की मांडली जातात. न्यूयॉर्क टाईम्ससारखा विचार करणारे लोक इथेही आहेत. काल या चोपड्यावर जी चर्चा झाली त्यातही आपल्या येथीलच एका महाभागाने त्या चोपड्यात `मां संस्कारी होना चाहिए' या वाक्यावर अन त्यातील संस्कारी या शब्दावर आक्षेप घेत, त्या शब्दामुळे टीका होत असल्याचे मत मांडले. सर्वसाधारण भारतीय माणसाला याचे आश्चर्य वाटते. संस्कारी शब्द चुकीचा कसा असा प्रश्न त्याला पडतो. मातेने संस्कारी नव्हे तर कसे असावे, असे तो विचारील. कारण असे आक्षेप कुठून जन्म घेतात, कसे जन्म घेतात याच्या खोलात तो जात नाही. `व्यक्तीवाद' हे त्याचे उत्तर आहे. व्यक्ती अंतिम, व्यक्ती महान, व्यक्तीस्वातंत्र्य अबाधित राहायला हवे, व्यक्तीला सगळे कळते, व्यक्तीला निर्णयाचे अनिर्बंध अधिकार असायला हवेत; हे जे `आधुनिक तत्व' म्हणून स्वीकारले आहे त्याचा हा परिणाम आहे. मग एखादी गोष्ट मांडणाऱ्या व्यक्तीला काय अभिप्रेत आहे यापेक्षा मी त्याचा जो अर्थ लावीत असेल तोच माझ्यासाठी सर्वश्रेष्ठ आणि अंतिम ठरतो. का? मला तसे वाटते. त्यामुळे मनमानी पद्धतीने अर्थ लावणे, मनमानी पद्धतीने निंदानालस्ती करणे. मनमानी पद्धतीने टिंगलटवाळी करणे. हे प्रकार होत राहतात. `मी' सोडून सगळं जग, सगळी माणसे, सगळे विचार, सगळ्या भावना, सगळ्या पद्धती; टाकावू आहेत, चुकीच्या आहेत, हिणकस आहेत, मस्करीच्याच लायकीच्या आहेत; हा व्यक्तीवादाचा अर्थ आहे. बरे हा व्यक्तिवाद एका व्यक्तीसाठी उभा राहतो. एका व्यक्तीचे विचार, व्यवहार, भावना त्याच्यासाठी महत्वाच्या ठरतात पण सगळ्यांचा विचार चुकीचा ठरतो. म्हणजे `तुम्ही मूर्ख आहात' हे वाक्य बरोबर ठरते आणि `तू मूर्ख आहेस' हे वाक्य मात्र चुकीचे ठरवले जाते.
या सगळ्याचा प्रतिवाद करणारेही `ही आमची पद्धत नाही' याच युक्तिवादात गुंतून पडतात. याच्या बाहेर यायला ते तयार नसतात. त्यांना लक्षातच येत नाही की, आज हे `आमचे अन तुमचे' कालबाह्य झाले आहे, निरर्थक झाले आहे. आज जग भूगोल आणि राज्यसत्ता या अर्थाने वेगवेगळे असले तरीही त्यातील वैचारिक, भावनिक, व्यावहारिक, संकल्पनात्मक अंतर मिटून गेलेले आहे. त्यात कुठेही `आमचे अन तुमचे' राहिलेले नाही. म्हणूनच आज आपल्यासकट सगळ्यांनी डोळे मिटून स्वीकारलेली मूल्ये, तत्व आणि कल्पना यांना आव्हान देण्याची, त्यांच्यातील दोष दाखवून देण्याची गरज आहे. दुर्दैवाने तसे होत नाही. खेदाने म्हणावे लागते की, ज्यांनी या देशाचा पर्यायाने येथील विश्वकल्याणी संस्कृतीचा ध्वज हाती घेतला आहे तेदेखील हा वेध घेण्यात, त्या दृष्टीने वैचारिक मांडणी करण्यात कमालीचे तोकडे पडतात. केवळ गोडगोड स्वप्नरंजन किंवा आज असलेली सत्तानुकुलता याच्यापुढे त्यांचे एकही पाउल पडताना दिसत नाही.
न्यूयॉर्क टाईम्सच्या बातमीच्या निमित्ताने जे एवढे विवेचन केले त्यात काडीचाही अतिरेक नसून वास्तविक स्थिती त्याहूनही भीषण आहे आणि ज्यांनी या सगळ्या आक्रमणाला केवळ भारतासाठी नव्हे, संपूर्ण मानवतेसाठी आणि विश्वकल्याणासाठी आव्हान देण्याची गरज आहे, ते किती तोकडे पडतात हे निदर्शनास आणून देणारा एक व्हिडीओ आज पुढ्यात आला. हिंदी भाषेतील या व्हिडीओचे शीर्षकच आहे- `मुझे सनी लिओनि बनना है'. जवळपास १० मिनिटांच्या या व्हिडीओत एक तरुणी आणि तिचे आईवडील यांचा संवाद आहे. `तुला पुढे काय करायचे आहे?' या घराघरातील संवादाचा हा व्हिडीओ. भारतीय आई वडील मुलगी यांच्यातील हा संवाद. त्याच्या शीर्षकावरूनच संवादाची कल्पना येऊ शकते. तिथेही हतबल आई वडील आणि उद्दाम मुलगी. विचारांची खोली वगैरे तर दूरच विचार वगैरेशी काहीही संबंध असण्याचीच गरज नाकारणारा हा काळ, किती जटील प्रश्न तुमच्या आमच्यासमोर फेकतो आहे हे दाखवणारा हा संवाद आहे. हे सगळे बरोबर आहे असे नाही. हे निरुत्तर करणारे आहे असेही नाही. परंतु या साऱ्याला आजच्याच भाषेत, आजच्याच शैलीत, आजच्याच भावविश्वाला धरून निरुत्तर करण्याएवढे सायास, व्यासंग, चिंतन, पुढाकार, मांडणी यांची मात्र वानवा जाणवते. उथळ तू तू मी मी, छापील वैचारिकता आणि वातावरण आणि परिस्थिती लादत असलेले विषय यातून बाहेर पडून वेध घेणाऱ्या वैचारिकतेचा सशक्त लोंढा आवश्यक आहे हे मात्र खरे.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
शुक्रवार, २३ जून २०१७

अन्नदाता सुखी भव - ५


पैशाची मालकी आणि माणसाचं जगणं, यावर जगात खूप खल झाला आहे आणि सुरु आहे. पुढेही सुरु राहील. त्यातील दोन प्रवाह महत्वाचे आहेत. एक प्रवाह म्हणतो- पैसा आणि जगणं हे ज्याचं त्याचं वैयक्तिक आहे आणि दुसरा प्रवाह म्हणतो- पैसा आणि जगणं समाजाचा भाग आहे. एकानुसार व्यक्ती महत्वाची आहे, दुसऱ्यानुसार समाज महत्वाचा. एकाच्या मते समाज नावाची गोष्ट निरर्थक आहे. समाज असला काय किंवा नसला काय फरक पडत नाही. किंबहुना समाज वगैरे जेवढ्या लवकर मोडीत काढता येईल काढायला हवा. दुसऱ्याच्या मते समाज हाच सर्वेसर्वा आहे. व्यक्तीला काही अर्थ आणि महत्व नाही. व्यक्ती संपली तरी चालेल. एकाला ढोबळमानाने भांडवलवाद म्हणतात तर दुसऱ्याला समाजवाद. यालाच उजवे- डावे अशाही संज्ञा आहेत. पुष्कळदा वादविवादात हे शब्द आपण ऐकतो. त्या त्या संदर्भात एखाद्या एखाद्या वेळी त्या त्या बाजूचे म्हणणे तर्कसंगत, युक्तीसंगत वाटते किंवा असते. परंतु एकंदर विचार करता या दोन्ही प्रवाहात एकांगीपणाचा मुलभूत दोष आहे.
व्यक्ती आणि समाज या दोन्हीही बाबी योग्य, अपरिहार्य, आवश्यक आहेत. व्यक्तीच्या जगण्यासाठी समाज आणि समाजाच्या स्वास्थ्यासाठी व्यक्ती, हेच वास्तव आहे. व्यक्तीने समाजावर आणि समाजाने व्यक्तीवर कुरघोडी करण्याचा प्रयत्न केला की संघर्ष निर्माण होतो. आज असा संघर्ष सार्वत्रिक, सार्वदेशिक पाहायला मिळतो. गेल्या काही वर्षात उपभोगवाद आणि लोकशाही यांनी एक तिसरा प्रवाह जन्माला घातला आहे. हा तिसरा प्रवाह उपभोगाच्या अंगाने व्यक्तिवादी आहे, अन लोकशाही अंगाने समाजवादी आहे. याला स्वत:साठी पूर्ण व्यक्तीस्वातंत्र्य हवे. त्याच्या व्यक्तिगत उपभोगात समाजाची लुडबुड नको. पण त्याच वेळी लोकशाहीवादी असल्याने सगळ्यांना उपभोग मिळायला हवा हे त्याचे मत. अन सगळ्यांना उपभोग मिळण्याची व्यवस्था समाजाने करायला हवी हा त्याचा सिद्धांत. समाज म्हणजे कोण तर समाजाची प्रतिनिधी असलेली राजसत्ता. म्हणजेच- त्या व्यक्तीसह सगळ्या लोकांच्या उपभोगाची व्यवस्था समाज/ सत्तेने करावी. परंतु व्यक्तीच्या जीवनात वा उपभोगात दखल मात्र काडीचीही देऊ नये; असे यांचे म्हणणे असते. हा स्वत: गोंधळलेला आणि समाजात गोंधळ निर्माण करणारा वर्ग आहे. अनेकदा हे लोक स्वत:शीच विसंगत वागतात, बोलतात, विचार करतात. आधुनिक, पुरोगामी इत्यादी विशेषणे ते स्वत:ला लावत असतात.
काही अर्थपूर्ण विचार करायचा असेल तर या गोंधळाच्या पलीकडे जाऊन मुलभूत बाबींचा शोध आणि मांडणी करावी लागेल. तो एक प्रकारचा मध्यममार्ग राहील. आपण ना व्यक्तीला संपवू शकत ना समाजाला. ना व्यक्तीची अबाधित सत्ता राहू शकते, ना समाजाची. कारण व्यक्तीची अबाधित सत्ता राहिली तर त्याचं रोजचं जगणं सुद्धा कठीण होईल. हे समजायला काहीही कठीण नाही. त्यासाठी फार विचाराची गरज नाही. दुसरीकडे समाज सर्वेसर्वा राहिला तर व्यक्तीची गळचेपी ठरलेलीच. त्यातून माणूस जनावर होईल किंवा वेडा होईल. माणसाच्या विकासासाठी आणि चांगल्या, सुखपूर्ण, आनंदी जीवनासाठी व्यक्ती आणि समाज दोघांचेही अस्तित्व, महत्व आणि आवश्यकता मान्य करायला हवे, लक्षात घ्यायला हवे. शिवाय हेही लक्षात घ्यावे लागेल की, याचा एखादा नियम-कायद्यांचा निर्जीव आराखडा, निर्जीव चौकट तयार करता येत नाही, येणार नाही. कारण व्यक्ती व समाज या दोन्हीही जिवंत गोष्टी आहेत. त्यामुळेच प्रवाहमान आहेत. म्हणूनच नियम-कायदे करावे अन राबवावे तर लागतीलच. त्यासोबतच त्यांच्या मर्यादाही ठरवाव्या लागतील, लक्षात घ्याव्या लागतील. किती बांधायचे, किती सोडायचे, किती ताणायचे, कुठे दुर्लक्ष करायचे, कुठे जाणीवपूर्वक लक्ष द्यायचे या सगळ्याचा तारतम्याने विचार होणे गरजेचे. हे तारतम्य जाणीवेतून येते. त्यामुळे व्यक्तीच्या, समाजाच्या जाणीवा विकसित होणे गरजेचे. दोन अधिक दोन बरोबर चार, अशा गणिती पद्धतीने किंवा आजकाल ज्याला वैज्ञानिक पद्धती म्हणतात तशा काटेकोर पद्धतीने हे तारतम्य आणि या जाणीवा विकसित होऊ शकत नाहीत. व्यक्तीचा मूळ पिंड, माणसाच्या मूळ वृत्ती-प्रवृत्ती, वातावरण, शिक्षण-वळण, प्रभाव, परिस्थिती, संवेदना, विचार, साधना, अवकाश अशा अनेक बाबी त्यासाठी विचारात घ्याव्या लागतात. या जगाचे स्वरूप लक्षात घ्यावे लागते. समाजाचा मोठा वर्ग असा जाणीवसंपन्न होणे ही प्राथमिक आवश्यकता आहे.
भांडवलवाद आणि समाजवाद यांना टाळून, त्यातील एकांगीपण बाजूला करून, त्यातील योग्य बाबींचा विचार करून, पर्यायी व्यवस्था विकसित करणे म्हणजे; पंडित नेहरूंची मिश्र अर्थव्यवस्था नाही, हे स्पष्ट असणे फार फार महत्वाचे आहे. कारण दोन्ही विचारप्रवाहातील थोड्याथोड्या, बऱ्या वाटणाऱ्या, तांत्रिक व व्यवस्थात्मक बाबी एकत्र करून एक कडबोळे म्हणजे पर्याय नाही. नवीन, तिसरा पर्याय हा तांत्रिक बाबींशी संबंधित नाही; तर जीवनदृष्टी, जीवनहेतू, जीवनाचा आशय यांच्याशी संबंधित असायला हवा. लोकशाहीचा देखील याच अंगाने विचार व्हायला हवा. लोकशाही म्हणजे लोकांची शाही असे एक ढोबळ समीकरण आहे. मात्र मुळातच `शाही' यातील वर्चस्वाचा भाव निकोप जीवनदृष्टीला घातक आहे. शिवाय लोकांचे वर्चस्व म्हणजे कोणाचे वर्चस्व आणि कशाचे वर्चस्व? उन्नत जाणिवांचे लोक `शाही' गाजवू लागले तर कदाचित उपयोग होईलही, पण उन्नत जाणिवांचे लोक हे किती प्रमाणात वास्तव असू शकते? बरे काळाच्या एका टप्प्यावर ते वास्तव असेल तरीही कालप्रवाहात ते किती टिकेल? लोक ही एकजिनसी बाब आहे का? असू शकते का?
चांगल्या जगण्यासाठी पर्याय काय? असा प्रश्न पडलेल्या भारतातील आणि जगभरातील सगळ्यांना या साऱ्या बाबी लक्षात घ्याव्याच लागतील. त्याशिवाय पुढे जाता येणार नाही. या लेखमालेचा मूळ विषय असलेल्या अर्थचक्राच्या संदर्भात या गोष्टी लक्षात घेऊन काय विचार केला जाऊ शकतो हे पुढील भागात. (क्रमशः)
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
गुरुवार, २२ जून २०१७

अन्नदाता सुखी भव - ४


अर्थकारण चक्रीय न राहता रेषीय असणे आणि प्रत्येक कामाला पैसा निर्माण करण्यात लावणे या दोन महादोषांनी अर्थकारणाचा तर बट्ट्याबोळ होतोच, शिवाय समाजकारण, संस्कृती, कटुंब, कला, साहित्य, क्रीडा, मानवी संबंध, शिक्षण, पर्यावरण, धर्म, आध्यात्म, विज्ञान सगळेच नासून जाते. शेती आणि शेतकरीच नव्हे तर आज दिसणारी सार्वत्रिक तडफड, ओढाताण, औदासिन्य, अभाव, रोग हे सगळे याचा परिणाम होत. हे एकमेकांपासून वेगळे करता येत नाही. त्यामुळेच कितीही खटपट केली तरीही समाधानकारक तोडगा लाभत नाही. त्यासाठी अर्थकारण रेषीय ऐवजी चक्रीय कसे होईल याचा प्रयत्न आणि कामातून निर्माण होणाऱ्या पैशाऐवजी कामाचे महत्व आणि प्रतिष्ठा वाढेल याचा प्रयत्न आवश्यक आहेत.
अर्थकारण चक्रीय व्हावे याचाच अर्थ त्याला एक अधोबिंदू असावा आणि एक शिरोबिंदू असावा हे आवश्यक. त्या अधोबिंदुच्या खाली कोणी जाणार नाही याची आणि शिरोबिंदुच्या वर कोणी जाणार नाही याची काळजी घेणे ही व्यवस्थेची जबाबदारी. अशी व्यवस्था निर्माण होईल आणि चालेल याची जबाबदारी संपूर्ण समाजाची. थोडक्यात एका विशिष्ट मर्यादेपेक्षा कमी पैसा कोणालाही मिळणार नाही आणि एका मर्यादेपेक्षा अधिक पैसा कोणीही साठवू शकणार नाही अशी तजवीज हवी. सगळी कामे पैसा निर्माण करू शकणार नाहीत, अन जी कामे पैसा निर्माण करू शकतात त्यांची पैसा निर्माण करण्याची शक्ती आणि वेग हेदेखील वेगळेच राहतील. असे होणे अपरिहार्य आहे. त्यामुळे पैशाचे असंतुलन निर्माण होणारच. उदाहरणार्थ- अत्यंत निरर्थक असूनही निरनिराळे games तयार करणे, विकणे यातून अमाप प्रमाणावर पैसा निर्माण होणारच. दारूतून मोठ्या प्रमाणात पैसा निर्माण होणारच. पण शास्त्रीय संगीताची शिकवणी, तत्वज्ञान यासारख्या कामातून पैसा निर्माण होणे कठीण. आरोग्य विभागातून पैसा मोठ्या प्रमाणात निर्माण होऊ शकतो पण तसे होणे गौरवाचे नसून काळजीचे कारण ठरते. समाजाची ही व्यामिश्रता लक्षात घ्यायला हवी. त्यामुळे पैशाचे असंतुलन राहणारच. मग चक्रीय अर्थचक्र चालणार कसे? हा प्रश्न निर्माण होतो कारण आज `पैसा' फिरण्यासाठी एकच घटक विचारात घेतला जातो तो म्हणजे `उपभोग.'
मात्र, पैसा फिरत राहण्यासाठी `उपभोग' हा जसा एक घटक आहे तसाच दुसरा घटक आहे- `दानधर्म'. सुदृढ अर्थकारणासाठी पैसा फिरत राहायला हवा. त्यासाठी उपभोग वाढायला हवा आणि उपभोगासाठी प्रत्येकाने पैसा निर्माण करण्याच्या यंत्राचा भाग असल्याप्रमाणे, घाण्याच्या बैलाप्रमाणे कोलू फिरवत राहायचे; हा आजचा शिरस्ता आहे. यामुळे अर्थकारण एकरेषीय होते तसेच माणसाचे माणूसपण व्यक्ती म्हणून आणि समाज म्हणूनही संपून जाते. म्हणूनच `उपभोग' या एका घटकाला `दानधर्म' या दुसऱ्या घटकाची जोड हवी. हा विचार भारतीय समाजाने फार मोठ्या प्रमाणात केलाही होता. नव्हे तोच येथील समाजाचा आधारही होता. त्यामुळेच मोठमोठ्या वादळवाऱ्यात हा समाज टिकून राहिला. त्याची आंतरिक आणि बाह्य जीवनशक्ती चिवटपणे टिकून राहिली. हेच कारण होते की आपला मूलमंत्र होता- `एकमेका साह्य करू, अवघे धरू सुपंथ'. `एकमेका साह्य करू, अवघे घालू गोंधळ' ही आजची रीत झाली. त्यासाठी मेळ घालणे आवश्यक. तो कसा घालायचा?
१) पैसा निर्मितीची क्षमता आणि वेग वेगवेगळा राहणार, २) काही व्यक्ती, काही कार्ये पैसा निर्माण करू शकणार नाहीत, ३) निसर्गनिर्मित अथवा मानवनिर्मित संकटे, अडथळे येतच राहणार, ४) अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य, शिक्षण हे मात्र सगळ्यांना आवश्यक. या मुलभूत गरजा आहेतच. प्रत्येकाच्या या गरजा पूर्ण व्हायलाच हव्यात. या चारही गोष्टी एकत्रितपणे लक्षात घेऊन व्यवस्था हव्या. ज्या व्यक्ती आणि कार्ये मोठ्या प्रमाणात पैसा निर्माण करू शकतात त्यांनी तो करावाच. पण व्यक्ती आणि कार्यांनी किती पैसा बाळगावा याची वरची मर्यादा निश्चित असावी. त्या मर्यादेपेक्षा अधिकचा पैसाही त्यांचाच राहील. मात्र तो त्यांना वापरता येणार नाही, तर त्यांच्याच नावाने त्याचे दान व्हावे. माणसाला जशी वित्तेषणा (पैशाची ओढ) असते तशीच लोकेषणा (नावलौकीकाची ओढ) असते. या दोन्हीचा मेळ घालायला हवा. पैशाची ओढ आहे तर पैसा कमव, अन अधिकचा पैसा दान कर. एखादी शाळा, दवाखाना, सार्वजनिक इमारती, मुत्रीघरासारख्या सुविधा कोणाच्या नावाने उभ्या राहिल्या तर बिघडते काय? प्रत्येकाच्या मुलभूत गरजा कोणत्याही खर्चाविना पूर्ण होतील अशी व्यवस्था हवी. कोणीही उपाशी राहणार नाही, कोणालाही आरोग्यसुविधा नाही असे होणार नाही, कोणालाही शिक्षण नाही असे होणार नाही. पण यासाठी पैसाही लागणार नाही. `सांझा चुल्हा'सारख्या प्रथा पुनरुज्जीवित व्हाव्यात. मग शेतकऱ्याच्या पदरात पैसा कमी पडला किंवा जास्त तरीही त्याला उपाशी वा रोगी राहावे लागणार नाही. आज गुन्हा केलेला कैदी भोजन आणि आरोग्य यापासून दूर राहत नाही, पण काबाडकष्ट करणारे शेतकरी, मजूर, निराधार, वृद्ध हे मात्र वंचित राहतात. हे बदलायला हवे. आजही अशा काही व्यवस्था आणि उपक्रम आहेत. परंतु त्याचा दर्जा, त्यामागची भावना, त्याचे परिणाम चांगले नाहीत. त्या ऐवजी केवळ वंचितांसाठी नव्हे तर सगळ्यांसाठी मुलभूत गरजा नि:शुल्क असाव्यात. तेथे लहानमोठा भेद नको. असे झाल्यास त्याचा दर्जा, त्यामागील भावना, त्याचे परिणाम उत्तम राहतील.
कसे होऊ शकेल हे? (क्रमशः)
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
बुधवार, २१ जून २०१७

सुविचारांवर जगणारा समाज


सुविचार ही काही नवीन बाब नाही. कित्येक वर्षांपासून शाळेतील भिंतींवर लावलेले सुविचार सगळेच अनुभवत असतात. कित्येक पिढ्या त्यावर पोसल्या आहेत. परंतु प्रत्येक हातातील मोबाईल आणि त्याला मिळालेली सोशल मीडियाची जोड यांनी या सुविचारांना एक वेगळा आकार, वेगळे रूपरंग आणि वेगळे परिमाण दिले आहे. अनेकदा अनेक महापुरुषांच्या नावाने एकच सुविचार फिरतो तेव्हा आपण बुचकळ्यात पडतो. कधी कधी तर वाटते की, ढगात पोहोचलेल्या या महापुरुषांपैकी कोणी आपल्या नावाचा एखादा viral होणारा असा सुविचार पाहिला तर त्यालाच भोवळ येईल. आपण कधी असं बोललो होतो वा असं लिहिलं होतं असा प्रश्न त्याला पडेल. अनेकदा, मी तर म्हणेन शेकडा ९० टक्केहून अधिक वेळा, हे सुविचार अर्ध्या मिनिटात हवेत उडवून लावता येतात. पण त्यातून वातावरण असे तयार होते की, जगात आता फक्त साधुसंत उरले आहेत किंवा जगात त्रास- दु:ख- वेदना- उपेक्षा- अभाव- हे काही उरलेलेच नाही. एका passive मानसिक समाधानात माणसे तरंगू लागतात. प्रचंड एकांगीपण तयार होऊ लागतं. अशा एकांगी उपदेशातून सारासार विचार आणि सदसद्विवेकाला हळूहळू तिलांजली दिली जाते. जगातील कोणत्याही महापुरुषाने, कोणत्याही धर्मग्रंथाने, कोणत्याही विचारकाने, कोणत्याही शहाण्या माणसाने जगाचे द्वैती स्वरूप नाकारलेले नाही. हे जग रागद्वेषात्मक आहे. त्यात दोन परस्पर विरोधी भाव, विचार, घटना, कल्पना, प्रसंग, दिशा आहेतच. नव्हे असे परस्पर विरोधी आणि विसंगत असणे म्हणजेच हे जग. ही मूळ बाब स्वीकारून मग या जगात कसे राहावे यावर अनेकांनी सखोल खल केला आहे. आम्ही मात्र टिवल्याबावल्या करत करत त्या उपदेशामृतात इतके बुडतो की, सुविचारातून विचारशून्यतेकडे वाटचाल करू लागतो. एकांगी दृष्टी स्वीकारल्यावर विचारशून्यतेशिवाय दुसरे काय हाती लागणार? बरे या माऱ्याने आपण `संत' झाल्याच्या भ्रमात इतके विरघळतो की, त्या सुविचारातील तत्व आपल्या जगण्यावागण्याला लावून पाहिले पाहिजे असे आमच्या मनात डोकावत सुद्धा नाही. आमचा भूतकाळातील व्यवहार, आजचा व्यवहार, भविष्यातील व्यवहार, परीक्षेच्या क्षणीचा व्यवहार हे तपासण्याची तसदी घेण्याची आम्हाला गरजच वाटेनाशी होते. एक प्रकारच्या गुंगीत आम्ही जगायला लागतो. साधे एखाद्याशी चांगले बोलणे, विचारपूस करणे, शुभेच्छा देणे अथवा शुभेच्छा स्वीकारणे; यासारख्या निरुपद्रवी कृती करताना सुद्धा आपल्या मनात किती अन कोणकोणते हिशेब चालतात याचा धांडोळा आपण किती घेतो? चार जणांच्या ग्रुपमध्ये (whats app च्याच नव्हे, घरात, कार्यालयात, संस्थेत, in general) सुद्धा एखाद्याशी चांगले वागलो, त्याला शुभेच्छा दिल्या, त्याच्याशी मोकळेपणाने वागलो तर बाकीचे काय म्हणतील? त्या बाकीच्यांना काय वाटले म्हणजे माझा काय फायदातोटा होईल? असे असंख्य मुद्दे. शिवाय आपले अहंकार, आपले रागलोभ, आवडीनिवडी यांचा आपल्या वागण्या बोलण्यावर होणारा परिणाम वेगळाच. एखाद्याने वेगळा मुद्दा मांडला तरी लगेच अंतर तयार होते. किंवा एखाद्याने शुभेच्छा दिल्यावर त्याला मोकळ्या मनाने प्रतिसाद देण्यात सुद्धा कुचराई केली जाते. सुविचारांना मात्र तोटा नसतो. आपण स्वत: तयार करायचे, आलेले फिरवत राहायचे की झाले. आपण धन्य झालो. एकांगीपण, विचारशून्यता आणि फसगत ही आजच्या `सुविचारांवर जगणाऱ्या' समाजाची अंगभूत लक्षणे होऊ लागली आहेत. याच लक्षणांनी युक्त पार्थाला गीता सांगण्यासाठी पार्थसारथ्याने रक्त आटवले होते. अन त्यापूर्वी त्याची यथेच्छ निर्भत्सना करून आधी त्याचे डोके ताळ्यावर आणले होते. आज पुन्हा अशा एखाद्या पार्थसारथ्याची गरज आहे.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
सोमवार, १९ जून २०१७

अन्नदाता सुखी भव - ३


`अन्नदाता सुखी भव'चा तिसरा भाग लिहिणं काही ना काही कारणाने पुढे जात राहिलं. आज सकाळी एक बातमी वाचण्यात आली आणि वाटलं- कदाचित या बातमीसाठीच लिखाण पुढे ढकलत जावं लागलं असेल. नियती खेळवते म्हणतात ते हेच. काय होती बातमी? अमेझॉन या ऑनलाईन विक्री कंपनीच्या प्रमुखाला आपली पाच लाख कोटी रुपयांपेक्षा अधिकची संपत्ती दान करावयाची आहे. बातमीच्या शेवटी एक उल्लेख असाही आहे की, जगातल्या १६० हून अधिक लोकांना आपली अवाढव्य संपत्ती दान करायची आहे. ही संपत्ती कुठे आणि कशी दान करायची या चिंतेत हे लोक आहेत. आजच्या अर्थकारणाचा फार महत्वाचा भाग या ठिकाणी विचारात घ्यावा लागतो. आजचे अर्थकारण पैसानिर्मिती करणारे अर्थकारण आहे. त्या ऐवजी अर्थकारण हे पुरेसा पैसा खेळवणारे अर्थकारण हवे. पैशाची (विनिमयाचे साधन) निर्मिती हा अर्थकारणाचा महत्वाचा पैलू आहेच, पण अर्थकारण त्याच ठिकाणी थांबता कामा नये. आज तसे ते थांबते.
वास्तविक निसर्गचक्र, जीवनचक्र, विचारचक्र, स्वरचक्र यासारखेच अर्थचक्र असायला हवे. ही चक्र कल्पना फार महत्वाची आहे. या संपूर्ण अस्तित्वाचाच तो आधार आहे. हे अस्तित्व चक्रीय आहे. निसर्ग हे त्याचे फार सुंदर आणि लक्षणीय उदाहरण आहे. नेमके आजच्या विचारपद्धतीत ही चक्रकल्पना missing आहे. तेच अर्थकारणालाही लागू आहे. अर्थाचे एक चक्र हवे. त्या चक्रात आवश्यक आणि पुरेसा पैसा हवा. पण चक्र नसेल तर पैसा कितीही असला, आवश्यकतेपेक्षा कितीही अधिक असला तरीही तो फक्त एकाच, म्हणजे वरच्या दिशेने जाईल आणि खालच्या दिशेला त्याचा अभाव अधिकाधिक जाणवेल आणि त्याचा त्रास होईल. शरीरातील रक्त फक्त हृदयाकडेच जात राहिले किंवा फक्त हृदयाकडून जात राहिले तरी अनर्थ होईल. रक्त डोक्यापासून पायाकडे, पायापासून डोक्याकडे आणि हृदयापासून हृदयाकडे जात राहायला हवे. ते खेळते राहायला हवे. आणि गरजेपेक्षा अधिक सुद्धा असायला नको. त्याचे शरीरातील प्रमाण निश्चित असते.
आज याचा विचार अर्थकारणाच्या संदर्भात होत नाही. समाजशरीरात आज गरजेपेक्षा किती तरी जास्त पैसा आहे. तोही claim असलेला. unclaimed वेगळाच. मग एवढा पैसा असूनही दारिद्र्य का? शेतकरी आत्महत्या का? शेतकरी कर्जबाजारी का? कारण पैसा फिरत नाही. पैशाची निर्मिती होऊन उपयोग नाही तो फिरायलाही हवा. पुन्हा एकदा हेही लक्षात घ्यायला हवे की तो गरजेहून अधिक सुद्धा नको. हे कसे साधता येईल? पुन्हा एकदा शरीराचे उदाहरण घ्यावे लागेल. हात, पाय, धड, डोळे, कान, नाक, मेंदू हे सारे आपापले काम करतात. हे कामच त्यांच्याकडे रक्त खेचून आणते, त्यांच्यापासून रक्त परत पाठवते आणि हे चक्र सतत सुरु राहते. आणखीन एक- प्रत्येक अवयव, प्रत्येक पेशी आपापले काम करते, मात्र ते काम म्हणजे रक्त तयार करणे नव्हे. रक्तपुरवठ्याशिवाय अवयव काम करू शकणार नाहीत, अवयवांनी काम केले नाही तर शरीर राहू शकणार नाही. पण रक्त तयार करण्याचे आणि पुरवण्याचे काम फक्त हृद्य करीत असते. आजच्या यंत्र-तंत्र युगाने जी यांत्रिक विचारपद्धती उत्पन्न केली त्यात हा विचार होत नाही. संपूर्ण शरीर एक संपूर्णता आहे. त्यामुळे हृदय जे रक्त तयार करतं ते केवळ हृदयाचे नसून संपूर्ण शरीराचे असते. त्यामुळे ते देताना ते संकोच करीत नाही. हृदयाने तयार केलेले रक्त स्वीकारताना अन्य अवयव त्यात कमीपणा वा अपमान मानत नाहीत. आणि ही देवाणघेवाण गरजेनुसार असल्याने अधिक ओरबाडणे, साठवून ठेवणे, संग्रह करणे इत्यादी गोष्टींना वाव नाही. हे अर्थकारणाला लावून पाहिले की अनेक गोष्टींचा उलगडा होतो.
आज आमच्या विचारशून्यतेने आम्ही अनर्थ ओढवून घेतला आहे. हे संपूर्ण अस्तित्व, ही प्रकृती एक संपूर्णता आहे हे लक्षात न घेऊन, प्रत्येक गोष्ट, प्रत्येक अस्तित्व वेगळे आहे असे आम्ही मानतो. त्यानुसार प्रत्येक अस्तित्वाने आपापले रक्त तयार करावे आणि त्या भरवशावर जगावे असे मानतो. नेमकी चूक इथे होते. प्रत्येक अवयव आपापले रक्त तयार करू लागला तर रक्ताचे फिरणे थांबेल आणि शरीर संपून जाईल. अर्थकारणाच्या संदर्भात हा विचार कसा करता येईल. जगण्यासाठी पैसा हवा हे निर्विवाद. हा येणार कुठून? त्यासाठी प्रत्येकाने काम करायला हवे. निर्विवाद. पण हे काम म्हणजे पैसा निर्माण करणे नव्हे हे लक्षात घ्यायला हवे. शरीराची प्रत्येक पेशी काम करते. पण ते काम म्हणजे रक्त तयार करणे नव्हे, तसेच प्रत्येकाने काम करायलाच हवे. ती जगण्याची मुलभूत गरज आहे. मात्र काम करणे म्हणजे पैसा तयार करणे नव्हे. आपल्या conditioning मुळे हे समजायला थोडे किचकट आहे, पण ते समजून घेण्याशिवाय पर्याय नाही. प्रत्येकाने काम करायला हवे, प्रत्येकाला काम करता यायला हवे. पण काम करणे आणि पैसा यांचा जो संबंध आज आपण जोडलेला आहे तो तोडायला हवा. काम म्हणजे रोजगार म्हणजे पैसा हे समीकरण बदलायला हवे.
प्रत्येक गोष्ट ज्यावेळी पैशात मोजली जाते त्यावेळी त्याला किंमत प्राप्त होते. सगळ्या गोष्टींची किंमत सारखी नसते. मागणी पुरवठ्या नुसार किमती ठरतात. त्याला परिस्थितीची जोड असते. त्यामुळे किंमत या स्वरुपात सगळ्यांना सारखा न्याय देताच येत नाही. म्हणूनच सोने, मोबाईल, शिकवणे, साहित्यनिर्मिती, कलासाधना, घर सांभाळणे, शेतीमाल यांच्या किमती सारख्या राहू शकत नाहीत. त्यांचे मूल्य आणि त्या मूल्याचे महत्व कमी होत नाही, संपत नाही. शेतीमालाचे जगण्याच्या संदर्भातले मूल्य आणि महत्व अजिबात कमी होऊ शकत नाही. तसेच घर सांभाळण्याचे किंवा शिकवण्याचे किंवा कलासाधनेचे किंवा साहित्य निर्मितीचेही. पण या सगळ्या गोष्टींची किंमत सारखी राहू शकत नाही. तसेच यातील सगळ्या गोष्टी पैसा निर्माण करू शकत नाहीत. आज मात्र आम्ही या प्रत्येक कामाला पैसा निर्माण करण्यात लावतो. यामुळे पैसा तर निर्माण होत नाहीच उलट त्याचा दर्जा आणि मूल्य कमी होते आहे. त्याचा फटका एकूण जगण्याला बसतो आहे. (क्रमशः)
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
रविवार, १८ जून २०१७

अन्नदाता सुखी भव- २


पैसा हा शेतकरी समस्येचा दुसरा महत्वाचा पैलू आहे. कधीकाळी शेतकऱ्याकडे असलेला पैसा आता त्याच्याकडे नाही. `उत्तम शेती'ची आता अधम शेती झाली आहे. याची अनेक कारणे आहेत. लोकसंख्येतील वाढ, शेतीचे हिस्सेवाटे, शेतजमिनी धनदांडग्या लोकांच्या घशात घालण्याचे उद्योग, गावांबद्दल जाणता अजाणता निर्माण झालेली अनास्था, विकास- प्रगती- जगणे- यांचा केंद्रबिंदू शहरांकडे सरकणे, परीटघडीचे आयुष्य आणि लिहिता वाचता येणे म्हणजेच चांगले जीवन हा रुजवलेला व जोपासलेला समज, व्यसने, गतानुगतिकता, राजकारण, आधुनिकतेच्या नावाखालील शेतीचे अनावश्यक रासायनिकरण व यांत्रिकीकरण, परंपरा आणि पारंपरिकतेच्या डोळस स्वीकार-नकाराचा अभाव; अशी ही विविध कारणे आहेत. गेली अनेक वर्षे हे सुरु आहे. तरीही त्याचे आजचे भयावह स्वरूप आणि शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या हे post globalisation चे चित्र आहे. आजची विदारक स्थिती हा जागतिकीकरणाचा परिणाम आहे. १९९० पूर्वी शेतकरी आत्महत्या हा विषय नव्हता.
जागतिकीकरणसुद्धा आता २५ वर्षे जुने झाले आहे. एवढेच नाही तर ज्यांनी जागतिकीकरणात आघाडीवर राहून नेतृत्व केले होते ते त्यातून माघार घेऊ लागले आहेत. काही दिवाळखोर झाले आहेत. काही मुठभर लोकांच्या हाती जगातील ८० टक्के संपत्ती साठल्याची जी चर्चा अधूनमधून होते, त्या संपूर्ण phenomenon चा तडाखा संपूर्ण जगाला बसला आहे. भारतातील शेतकरी समस्या हा त्याचाच एक भाग आहे. ही समस्या इतकी किचकट आणि गुंतागुंतीची आहे की, त्यावर `झट मंगनी पट ब्याह' असा उपाय शक्य नाही. ज्यांना अशी अपेक्षा आहे ते अडाणी आणि अशी अपेक्षा जनमानसात निर्माण करून त्याचे राजकारण करू पाहणारे बदमाश आहेत असेच म्हटले पाहिजे. पक्षोपपक्षांचे झेंडे घेऊन नाचणारे बावळट म्हटले पाहिजेत. आज सत्तेवर असणारे, काल सत्तेवर असलेले किंवा उद्या सत्तेवर येणारे यांची यातील भूमिका मर्यादित होती, आहे वा असेल हे समजून घेणे गरजेचे आहे.
एक उदाहरण घेता येईल. शेतीसाठी पैसा पाहिजे. परंतु त्यासाठी पैसा मिळत नाही. का? कारण शेती बेभरवशाची आहे. अगदी कालचे उदाहरण- काल झालेल्या मान्सूनपूर्व पावसाने विदर्भाच्या पातुर भागात इतकी जोरदार हजेरी लावली की शेतात काढून ठेवलेला कोट्यवधींचा शेतमाल मातीमोल झाला. कधी अतिवृष्टी तर कधी अनावृष्टी; कधी कीडीचा हल्ला तर कधी प्राण्यांची समस्या; पाऊसपाणी व्यवस्थित झाल्यावरसुद्धा कधी भरघोस पिके तर कधी पिके कमी येणे. दोन शेजारच्या शेतात सारखे पिक पेरले, एकाच वेळी पेरले तरीही त्याचे उत्पादन चार-आठ दिवस मागेपुढे येते. त्यात शेतकऱ्याच्या व्यक्तिगत किंवा कौटुंबिक कामांमुळे किंवा मजूर इत्यादी सोय न झाल्याने वगैरे माल मागेपुढे निघतो. एकाचा माल घरात येतो, तर दुसऱ्याचा दोन दिवसांनी पाऊस वा वादळ आले की मातीमोल होतो. उद्योग आणि शेती यात असे कमालीचे अंतर आहे. उद्योगात माणसे, उत्पादन, साठवणूक, वातावरण, परिस्थिती नियंत्रणात असतात. शिवाय उद्योग बुडाला तरी त्याची जमीन, कच्चा वा पक्का माल ताब्यात घेता येतो. काही ना काही वसुली करता येऊ शकते. तरीही बँकांची थकीत कर्जे लाखो कोटी रुपयांवर पोहोचली आहेत. अशा स्थितीत शेतीला पैसा कोण देणार? एखाद्या theme park साठी बँक अथवा जागतिक एखादी संस्था सहज पैसा देते पण शेतीसाठी देत नाही. मग स्वाभाविक हे काम सरकारकडे येते. पण सरकार किती अन काय काय करणार?
सरकारला शेतीलाही पैसा द्यावा लागतो, शाळांनाही पैसा द्यावा लागतो, इस्पितळेही उभारावी लागतात, कला साहित्याची जोपासना करायला पण पैसा पुरवावा लागतो. अशा असंख्य बाबी. पैशाचे सोंग आणता येत नाही पण आणावे लागते. मग कर्जाचे डोंगर उभारावे लागतात, त्यातून पत घसरते, कर्जफेडीची चिंता सतावते, त्यासाठी जनतेच्या खिशाला हात घालावा लागतो. मागणाऱ्यांची संख्या जेवढी अधिक तेवढी जनतेच्या खिशाला कात्री अधिक. ही कात्री सरसकट सगळ्या जनतेच्या खिशाला लागते. ज्या शेतकऱ्याला एका हाताने मदत दिली जाते त्याच शेतकऱ्याच्या अन्य गरजातून थोडे थोडे का होईना काढून घेतले जाते. कर्जाचा पर्याय थोडा बाजूला ठेवला तर धनदांडग्या लोकांच्या दाढ्या कुरवाळाव्या लागतात. त्यांच्याकडून परस्पर काही गोष्टी करून घ्याव्या लागतात. त्यासाठी त्यांच्या अटी शर्ती स्वीकाराव्या लागतात. बरे, आपण स्वीकारलेल्या महान लोकशाहीमुळे निवडणुकांना पैसा लागतो. शेतकरी तो पैसा देऊ शकत नाहीत. पैसा देतात ते उद्योजक आणि व्यापारी हेच. त्यांना हात लावता येत नाही. सरकार कोणाचेही असो. घडते ते हेच. प्रत्येक पक्षाचे आपापले उद्योजक, व्यापारी असतात. त्या त्या उद्योजकांना किंवा व्यापाऱ्यांना त्यांचे त्यांचे सरकार हवे असते. दुसरे सरकार आले की त्यांचे नाककान दाबले जातात. जगणे थोडेबहुत तरी मुश्कील होते. आज सुरु असलेल्या शेतकरी आंदोलनांमागे हादेखील एक पैलू आहे.
अशा स्थितीत कर्जमाफी किंवा हमीभाव नेहमीच कात्रीत सापडतात. शिवाय कृषीमालाचे भाव वाढवणे याच्या अन्य परिणामांचा विचार होतच नाही. कृषीमालाचे भाव वाढवा म्हणणे ठीक आहे. कदाचित ते वाढवले जातीलही. पण त्याचे परिणाम काय? अन त्याने साध्य काय होणार? सगळ्यात पहिला मुद्दा लक्षात घ्यायला हवा की, शेतकरी हा एकाच वेळी शेती कसणारा उद्योजक आहे, कृषिमाल विकणारा व्यापारी आहे, अन ग्राहकही आहे. एखादा शेतकरी गहू विकेल त्यावेळी डाळ, दूध इत्यादी विकतही घेईल. एखादा शेतकरी भुईमुग विकेल त्याच वेळी गहू, तांदूळ इत्यादी विकत घेईल. भाव वाढतील तेव्हा सगळेच भाव वाढतील. मग गहू विकून अधिक पैसा मिळेल अन त्याच वेळी अन्य गरजा महाग झाल्याने त्यात खर्चही होईल. खाद्यान्नाचे भाव वाढल्याने महागाई वाढेल, नोकरदारांचे महागाई भत्ते वाढतील, माणसांच्या हाती अधिक पैसा आल्याने कारखान्यात उत्पन्न होणाऱ्या उत्पादनांचे भाव वाढतील, वरच्या लोकांकडे पुन्हा अधिकचा पैसा साठेल, शेतकरी आजच्यापेक्षा अधिक पैसा असूनही सगळ्यात शेवटल्या पायरीवरचा शेवटल्या पायरीवरच राहील. त्याचे जगणे आता जसे कठीण आहे तसेच जास्तीचा पैसा मिळाल्यावर सुद्धा कठीणच राहील. आज कृषीमालाचे भाव वाढवण्याचा घाऊक उपाय सांगणारे हे धरून चालतात की बाकी सगळ्या बाबी आज आहेत तशाच राहतील. त्यांचे हे वाटणे दिवास्वप्न किंवा मूर्खांचे नंदनवन याहून अधिक काहीही नाही.
जगभरात, अगदी विकसित देशातसुद्धा हीच स्थिती आहे. त्यामुळेच त्यांनाही शेतीला मोठाली अनुदाने द्यावी लागतात, पैसेवाल्यांच्या दाढ्या कुरवाळाव्या लागतात, अन या प्रयत्नात ते अभूतपूर्व कर्जबाजारी होतात किंवा दिवाळखोर होतात. शिवाय ज्याच्याकडे ना शेती आहे, ना उद्योग असा जो कोट्यवधीच्या संख्येतील मजूरवर्ग, कष्टकरी वर्ग आहे त्याचे काय? खायला, प्यायला त्यालाही हवे. त्याला ना हमी भाव, ना महागाई भत्ता, ना वेतन आयोग. जाडीभरडी का होईना भात रोटी खाऊन जगणाऱ्या या वर्गाने गहू, तांदूळ, डाळी, दूध यांचे भाव वाढले तर काय करायचे? पुन्हा सरकारने त्यांना फुकटात धान्य, दूध वगैरे द्यायचे? पुन्हा त्याचा बोजा अर्थयंत्रावर? बरे, हा जो मोठा कष्टकरी वर्ग आहे त्याच्यावरच बाकी संपूर्ण समाजाचा डोलारा उभा असतो. नेहमीच. त्या वर्गाने त्याचे पाहून घ्यावे अशाच राक्षसी मानसिकतेत आज आपण आहोत. माणूस म्हणून तर आपले हे अध:पतन आहेच, पण हा काच वाढला तर; the worm also turns या उक्तीप्रमाणे; संपूर्ण समाजव्यवस्था अस्ताव्यस्त होण्याची शक्यता नजरेआड करून चालणार नाही.
मग काय? पुढील भागात विचार करू.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
रविवार, ११ जून २०१७

`वामांगी'च्या निमित्ताने


दर आषाढी कार्तिकीला येते तशीच आजही अरुण कोलटकर यांची `वामांगी' ही कविता वाचायला मिळाली. नेहमीच मनोरंजन आणि उथळपणा म्हणून त्याकडे पाहतो. आजही तसेच पाहिले. पण त्यासोबतच त्यावर मत मांडावे असेही वाटले.
कोलटकर यांची ही कविता आता भरपूर परिचित झालेली आहे. त्यामुळे कविता येथे देत नाही. ज्यांना ठाऊक नसेल त्यांना ती सहज उपलब्ध होऊ शकेल. त्यामुळे मूळ मुद्यावर येतो. पंढरपुरात विठ्ठलाच्या शेजारी रखुमाई नाही. त्यावर ही कविता. कोलटकर यांनी त्यांना वाटला तो अर्थ लावून स्त्रीवादाच्या अंगाने ही कविता लिहिली. पण म्हणून ते सत्य ठरते का? अशीच पुरुषवादी भूमिका घेऊन कविता लिहिता येईलच. ती विठ्ठलाची भूमिका म्हणून मांडता येऊ शकेल. हा सगळाच त्यामुळे पोरखेळ ठरतो. साहित्यिकाने स्वातंत्र्य किती आणि कशाचे घ्यायचे हा महत्वाचा मुद्दा आहे. आपले प्रश्न, आपली मते मांडताना शतकानुशतके ज्या गोष्टी घडत-बिघडत आल्या आहेत, त्यांचा आधार किती घ्यावा हा मूळ प्रश्न आहे. त्यातल्या त्यात देव, धर्म, रूढी, परंपरा, भावना यांना हात घालताना किमान तर्कबुद्धी तरी वापरायलाच हवी. या कवितेच्या संदर्भात ती किमान तर्कबुद्धी वापरायची म्हटले तर प्रश्न निर्माण होतो विठ्ठल-रुक्मिणी यांना खरेच अस्तित्व आहे का? असे कोणी आज वा कधीकाळी होते का? उत्तर स्पष्ट आहे- त्याबद्दल काहीही सांगता येत नाही. मग सांगता येत नाही तर त्यावर समग्र जीवनाच्या संदर्भात भाष्य का करायचे? तो प्रश्न भावनांचा, श्रद्धांचा म्हणून दूर ठेवायचा. आपली मते, आपले विचार, आपल्या समस्या मांडण्यासाठी त्यांना वेठीला धरण्याचे कारण नाही. ते काम अन्य प्रकारे होते आणि होऊ शकते. त्यामुळे अशा बाबतीत आक्रस्ताळेपणा करत विनाकारण श्रद्धाभंजन करत सुटणे चुकीचे ठरते. त्यामुळे ही कविता अयोग्य आणि चुकीची म्हणावी लागते.
दुसरा मुद्दा येतो, कवितेच्या आशयाचा. याबाबतीत असे म्हणता येईल की, देव, ईश्वर, धर्म इत्यादींची समज नसलेली ही कविता आहे. मुळात देव, धर्म, ईश्वर, आध्यात्म यांची बांधिलकी आणि श्रद्धा जपणारे सुद्धा याबाबत फारसा विचार करीत नाहीत. मग ज्यांना ते मान्य नाही किंवा त्याला विरोध करायचा आहे त्यांची गोष्टच वेगळी. अरुण कोलटकर असो किंवा `पिके' तयार करणारा अमीर खान असो; एकाच माळेचे मणी. ही दोन नावे फक्त उदाहरण म्हणून घेतली. परंतु असे अक्षरशः असंख्य आहेत. साहित्यिक, विचारवंत, लेखक, कलाकार, पत्रकार आणि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणे समाजमानस घडवणारे बहुतांश लोक या गोष्टींचा मुळातून, सखोल अभ्यास वगैरे करण्याच्या भानगडीत पडत नाहीत. किमान असा अभ्यास करणाऱ्यांकडून थोडा सल्ला वगैरे घेण्याच्या भानगडीत पडत नाहीत. उलट आपले मत लादण्याचा प्रयत्न करतात. शेकडो वर्षे वारकरी, भागवत संप्रदाय, संत काय म्हणत आहेत याच्याशी आम्हाला काहीही देणेघेणे नाही. आम्ही म्हणतो तोच अर्थ खरा आहे असा दावा करणे हास्यास्पद ठरते. भारतीय तत्वज्ञान, देवदेवता कल्पना, प्रतिकांचे अर्थ, प्रतिकांचा विकास, या साऱ्याचा मानवी जगण्याशी संबंध यांचा सखोल विचार न करता अनेकदा लिहिले जाते. आजचे बहुसंख्य साहित्य हे impulsive साहित्य आहे. कोलटकर यांची ही कविताही तशीच आहे. अतिशय धाडसाने मी हेही म्हणेन की, पुराणे, कथाकहाण्या हे साहित्य देखील impulsive साहित्य आहे. मूळ भारतीय तत्वज्ञान, आध्यात्म, जीवनदृष्टी समजण्यासाठी उपनिषदे हाच संदर्भबिंदू आहे. लोकश्रुती किंवा अन्य साहित्य नाही. अलीकडच्या काळात यावर भाष्य करणारे विवेकानंद, योगी अरविंद असोत किंवा डॉ. राधाकृष्णन यांच्यासारखे विद्वान यांचे अध्ययन न करता, जीवन, जगणे इत्यादींचा गांभीर्याने विचार न करता लिहिले जाते. असे लिहावे की नाही हा ज्याचा त्याचा प्रश्न. त्यांनी असे लिहू नये म्हणून काही ते थांबणार नाहीत. मात्र एका गोष्टीवर आक्षेप घ्यावाच लागेल आणि आग्रहाने ती गोष्ट मांडावी लागेल की, impulsive लिहून ते सिद्धांत म्हणून प्रचारित करू नका.
कोलटकर किंवा त्यांच्या पद्धतीने लिहिणारे लोक ज्या विचारांना प्रमाण मानून लेखन करतात ते विचार आज केवळ भारतात नव्हे संपूर्ण जगात प्रश्नांकित झालेले आहेत. गेली काही शतके हे विचार आपल्या कानीकपाळी इतके ठसवले गेले आहेत की, आम्ही त्यांचा नीट विचार करूच शकत नाही. व्यक्तिवाद, इहवाद, विकास, स्वातंत्र्य, जीवन, जगणं, माणूस इत्यादींच्या संकल्पना, त्यामागील भावना, जगण्याच्या संदर्भातील या सगळ्याचे अनुभव हे सगळेच आज कोलमडून पडले आहेत. सगळ्या गोष्टींचा विचार तुकडे तुकडे करून, पृथकपणे करणे आणि सगळ्या गोष्टींचा विचार जोडत जोडत सलगपणे करणे असा मूळ विचारांचा फरक आहे. जोडत जाणे हा भारतीय विचार आणि भाव आहे. तो समजत नाही तोवर अनेक गोष्टी उलगडणे कठीणच. देव ईश्वर असा विषय असल्याने फक्त एक सिद्धांत म्हणून मांडतो. त्याचा विस्तार वाचकांवर सोपवतो. सिद्धांत- भारतीय आध्यात्मदृष्टी सुद्धा अखेरीस ईश्वर सोडून देते. भारतेतर इहवादी, लौकीकवादी दृष्टी तर ईश्वर टाकूनच देते. दोन्हीत ईश्वर संपून जातो. मात्र भारतीय दृष्टी सगळ्या लौकिक, अलौकिक, आध्यात्मिक बाबी सामावून घेत घेत जगण्याचं संपूर्णत्व प्रकट करते. त्यात ईश्वर संपणे याचा अर्थ ईश्वराचा विलय आहे. मात्र भारतेतर दृष्टी ईश्वराची तोडफोड करत, जगण्याची चिरफाड करत, तुकडे तुकडे करत, अखेरीस फक्त चिंध्या हाती ठेवते आणि जगणे हा वैफल्याचा उत्सव म्हणून साजरा करते. रखुमाईच्या प्रतिकातून कोलटकर यांनी मांडलेला विचार याला अपवाद नाही.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
मंगळवार, ४ जुलै २०१७

शुक्रवार, ९ जून, २०१७

अन्नदाता सुखी भव- १


देशभर सध्या शेतकरी गाजतो आहे. तूतू मीमी ला अंत नाही. समाज, त्याचे सारे व्यवहार, त्याचे विचार आणि विचारशक्ती सारेच राजकारणाच्या दावणीला बांधले गेल्याने सगळंच कठीण झालं आहे. त्यामुळे त्या संदर्भात काहीही न बोललेलेच बरे. मात्र हा विषय त्यापलीकडे जाणारा आहे, अन त्या पल्याडच्या गोष्टी बोलणे, लिहिणे आवश्यक आहे.
शेती अन शेतकरी यांची मूळ समस्या काय आहे? पैसा आणि प्रतिष्ठा या दोन मूळ समस्या आहेत. शेतकऱ्याजवळ पैसा नसणे, शेतीसाठी पैसा नसणे, सरकार वा अन्य यंत्रणा यांनी शेतीसाठी पुरेसा पैसा न देणे किंवा खर्च न करणे, उपलब्ध पैशाचा अयोग्य वापर; हे पैशाच्या समस्येचे रूप आहे. शेतकरी, शेती, शेतकरी कुटुंब, जमीन, माती, ग्रामीण जीवन, कष्ट याकडे अप्रतिष्ठा दृष्टीने, हिणकस दृष्टीने पाहणे; त्याची मस्करी करणे; त्याविषयी तुच्छता; हे प्रतिष्ठेच्या समस्येचे रूप आहे. शिवाय या दोन्ही समस्या परस्परात गुंतल्या आहेत आणि परस्परांशी निगडीत आहेत. या दोन्हीचा सखोल विचार आवश्यक आहे.
आज किती जण चार-आठ दिवस खेड्यात जाऊन राहतात? किती खासदार, आमदार गावातल्या घरी राहतात? मदत करणारे किती celebrity आठ दिवस गावात जाऊन राहतात? शेती वा शेतकऱ्यांवर बेंबीच्या देठापासून चर्चा करणारे मुद्रित वा दृकश्राव्य माध्यमातील किती लोक खेड्यात जाऊन राहू शकतील? पर्यटन म्हणून का होईना गावात मुक्कामाला जाणारे किती आहेत? गाव सोडून शहरात आलेले किती गावी जाण्यास इच्छुक आणि उत्सुक असतात? का ही अनास्था? खराब रस्ते, वीज, पाणी, स्वच्छतागृहे यांची समस्या, मोबाईल रेंज न मिळणे, शहराचा आकार- स्वरूप- सोयी- खाणेपिणे- सिनेमे- भाषा- बोलणेचालणे- यापासून थोडा वेळ सुद्धा दूर राहण्याची तयारी नसणे; ही काही कारणे. यातून मार्ग काय? गावी जाऊन राहायला सुरुवात करणे. सुरुवातीला त्रास होईलच. दहा, शंभर, हजार, काही हजार अशी संख्या वाढत गेली तर त्यातूनच आज गावखेड्यात असलेला सुविधांचा अभाव दूर होईल. फक्त अभाव दूर करा म्हणून किंवा ते दूर करण्यासाठीच्या इमारती, रचना, व्यवस्था उभ्या करून अभाव दूर होणार नाही. आधी लोकांनी गावाकडे जावे लागेल, तिथे राहावे लागेल. त्रास सोसावा लागेल. पायवाट कशी तयार होते? सुरुवातीला चालणाऱ्यांना त्रास सोसावाच लागतो. जेवढे अधिक लोक ही तयारी करतील तेवढा समस्या सुटण्याला हातभार लागेल. आजही पुष्कळ जण जातात, पण नव्हाळीचे भाकरी-भरीत, हुरडा आदी खाण्यासाठी; तिथून येताना पिशव्या भरून आणून; `त्यांनी येताना आग्रहाने हे दिले' म्हणून फुशारकी मारता यावी यासाठी जातात. मात्र गावात गेल्यानंतर जसा त्रास सहन करू तसेच आपल्या पदरात काही पाडून घेण्यापेक्षा त्यांच्या पदरात काही टाकण्यासाठी जाऊ, ही भावना घेऊन जायला हवे. तिथे जे काही मिळेल ते धान्य फळे, घरगुती तयार केले जाणारे पदार्थ, वस्तू इत्यादी; तिथे जाऊन, पुरेसे पैसे देऊन घेऊ हा विचार व्हावा लागेल. केवळ गावातून आणलेल्या मालाची शहरात फुशारकी मारणे किंवा गावातल्या लोकांवर आपल्या चकाचक गाडीची, भारी मोबाईल, कपडेलत्ते, पादत्राणे, बोलणेचालणे आदींची मोहिनी घालणे याहून वेगळा विचार करावा लागेल. गावी जाऊन राहण्यातून त्यांच्यापर्यंत स्नेह आणि पैसा पोहोचावा याची काळजी घ्यावी लागेल. आहे तयारी?
प्रतिष्ठेच्या प्रश्नाचा आणखीन एक महत्वाचा पैलू म्हणजे- शेती करण्याची, असलेली शेती सोडून न देण्याची मानसिकता तयार होणे. त्यासाठी पैसा आणि नियोजनबद्ध प्रयत्न हवेत. शहरांमध्ये मेट्रो, सिमेंट रस्ते, पाण्यावरील विमाने, बुलेट ट्रेन, मॉल्स इत्यादी उभारण्यापेक्षा त्या पैशातून तालुका स्थानी शीतगृहांची साखळी उभारणे, साठवणुकीची व्यवस्था उभारणे, शेतमालाच्या बाजारपेठा शहरात उभारण्यापेक्षा तालुक्याला उभारणे, तालुका केंद्र करून शाळा, महाविद्यालये, दवाखाने, इस्पितळे उभारणे ही दिशा धरावी लागेल. ग्राहकांच्या फुकट्या मानसिकतेला आवाहन करून ग्रामीण मालाला उठाव देण्याचे प्रयत्न करण्यापेक्षा, ग्राहकाच्या सदसद्विवेकाला आवाहन करून तालुक्याच्या बाजारपेठेला जाण्याची त्याची मानसिकता तयार करावी लागेल. जाहिराती, प्रसार माध्यमे, मनोरंजन, प्रबोधनाचे अन्यान्य मार्ग यांचा वापर त्यासाठी आग्रहाने करावा लागेल. आहे तयारी?
याशिवाय पैशाचा प्रश्न महत्वाचा आहे. तो पुढील भागात.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
शुक्रवार, ९ जून २०१७

सोमवार, १५ मे, २०१७

पाहा विचार करून...

आफ्रिका सोडून संपूर्ण जगावर मोठा सायबर हल्ला झाला. आपल्या येथे सुद्धा रिझर्व्ह बँकेने काही सूचना जारी केल्या. जगभरातच याची चर्चा सुरु आहे. हा हल्ला आटोक्यात आला असून सुरक्षेची चर्चा सुरु झाली आहे. परंतु जी माहिती नको त्याच्या हाती लागून गेली त्याचे काय? त्याचा वापर तर तो करणारच. त्या माहितीच्या आधारे जगभरात उत्पात करून होईपर्यंत नव्याने करण्यात आलेल्या सुरक्षा उपायांचा भेद करण्याची क्षमता व कौशल्य हे लोक विकसित करणार आणि पुन्हा हल्ला करणार. डिजिटल व्यवहारांचे आक्रमकपणे व अभिनिवेशाने समर्थन करणारेही आता बिचकू लागले आहेत. तुमचे-आमचे, तूतू-मीमी हे होईलच. संपूर्ण जगाची कबर खोदल्या गेली तरीही तूतू-मीमी सोडायचं नाही, सुटणार नाही असा शाप देऊनच माणसाला जन्माला घातलं असणार. मात्र या माणसांमधीलच काही हाताच्या बोटावर मोजावेत असे अपवाद असलेल्यांनी याचा अधिक खोलात जाऊन विचार करायला हवा.

एक गोष्ट निर्विवाद आहे की, सत्ताकांक्षा आणि सुखलोलुपता अन सुखसाधनांची अखंड वाढ; या दोन तत्वांवर वर्तमान सभ्यता- संस्कृती- जीवन- उभे आहे. यावर या जीवन पद्धतीचे समर्थक आणि टीकाकार दोघेही एकमत होतील. पण गमतीची गोष्ट म्हणजे- या जीवनपद्धतीने ज्या समस्यांच्या गर्तेत माणसाला लोटले आहे, त्या समस्यांची सोडवणूक करण्याचे, त्या समस्यांवर केले जाणारे उपाय सुद्धा; सत्ताकांक्षा आणि सुखलोलुपता अन सुखसाधनांची अखंड वाढ; या दोन गोष्टींवरच आधारित असतात. नव्हे- सत्ताकांक्षा आणि सुखलोलुपता अन सुखसाधनांची अखंड वाढ; याच दोन संदर्भात विचार करण्याचं आमच्या बुद्धीचं प्रचंड conditioning झालेलं आहे. अगदी प्रामाणिकातल्या प्रामाणिक व्यक्ती अन प्रयत्नसुद्धा याला अपवाद नाहीत. जे ही बाब समजू शकतात त्यातील ९० टक्केहून अधिक तूतू-मीमी मध्ये अडकलेले असतात. काही चांगला बदल खरंच घडून यायचा असेल तर या जगातील ७०० कोटी लोकांपैकी बहुसंख्य लोक विचारी अन सुजाण झाले पाहिजेत; हे लक्षात घेऊन त्यासाठी प्रयत्न करण्याची त्यांची तयारी नाही.

वर्तमान जगण्याच्या मूळ तत्वांना खूप आदर्श, आध्यात्मिक तत्वांचा मुलामा देण्याचे सुद्धा प्रयत्न होतात. हे अगदी सहज शक्य आहे. पण आध्यात्मिकता अथवा आदर्श ही आंतरिक प्रकृती आहे. चराचराला कवेत घेणे, चराचराशी एकरूप होणे, चराचराशी समत्वाचा व्यवहार, चराचराचं एकत्व; इत्यादी गोष्टी आंतरिक प्रकृतीशी संबंधित आहेत. बाह्य व्यवहारात विषमता, विविधता, अल्पता, वेगवेगळेपणा, आटोपशीरपणा; याच गोष्टी असू शकतात. आंतरिक प्रकृतीचा अखंड विस्तार आणि बाह्य व्यवहार छोट्या छोट्या मर्यादांमध्ये; हेच जीवनाचे सूत्र असू शकते.

शांतपणे विचार करणाऱ्यांसाठी फक्त एक संकेत- भारताच्या आर्थिक इतिहासाचे नवनवे अध्ययन आणि त्याचे निष्कर्ष आता समोर येत आहेत. त्यावर वेगळ्या भाष्याची गरज नाही. परंतु भारताच्या त्या वैभवकाळात - भारत राजकीय दृष्टीने अशांत होता, आजच्यासारखे केंद्रीभूत शिक्षण- संशोधन नव्हते, जातीव्यवस्था अतिशय भक्कम होती, संपन्नता असूनही सुरक्षेचे उपाय वाढवण्याची गरज तर पडत नव्हतीच उलट घरांना कुलूपे न घालण्याचे प्रयोग यशस्वी होत असत, सारे काही कोणाच्या तरी हातात घट्ट धरून ठेवण्याची पद्धती नव्हती, एकच एक सत्ताकेंद्र नसल्याने नियमांची विस्कळीतता होती. या सगळ्या गोष्टींचा विचारही व्हायला नको?

गुरुवार, १३ एप्रिल, २०१७

महायुद्धांचे आकडे

गेले दोन दिवस सिरीया आणि अफगाणिस्थानातील अमेरिकेच्या हल्ल्यांची चर्चा आहे. काल तर अण्वस्त्र वगळून आज जगात असलेल्या बॉम्बपैकी सगळ्यात मोठा बॉम्ब अमेरिकेने वापरला. जग तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे का अशी सार्थ शंका व्यक्त होऊ लागली आहे. विविध लहानमोठी युद्धे आणि दोन जागतिक महायुद्धे यांच्या माध्यमातून जगावर सत्ता स्थापन करणे किंवा अवांच्छित शक्तींना नियंत्रित करणे यांचे प्रयत्न जगभरात होत आलेले आहेत. अगदी भारतात देखील. रावण वा कंस यांना नियंत्रित करण्यासाठी श्रीराम व श्रीकृष्ण यांनी युद्ध केले. तर राजसूय इत्यादी यज्ञाच्या वेळी होणाऱ्या लढायातून वर्चस्व स्थापित करण्याचे प्रयत्न झाले. सिकंदराने विश्ववर्चस्वासाठी लढाया केल्या. शिवाजी महाराजांनी तत्कालीन आतंकवाद निपटून काढण्यासाठी लढाया केल्या. गेल्या दोनशे वर्षांचा इतिहास तर ताजा आहेच. वर्चस्व अथवा त्रासदायक शक्तींचे नियंत्रण या दोनच गोष्टी लढाया अथवा युद्ध यांच्या मुळाशी पाहायला मिळतात. यातील त्रासदायक गोष्टींचे नियंत्रण ही अपरिहार्य आणि आवश्यक बाब आहे. वर्चस्व ही ना अपरिहार्य बाब आहे ना आवश्यक. पण त्रासदायक गोष्टींच्या नियंत्रणासाठी वर्चस्व आवश्यक होऊन बसते. कालांतराने या वर्चस्वातूनच त्रासदायक गोष्टी जन्माला येतात. मानवजातीपुढील हा एक dilemma किंवा paradox आहे.

भारताने यावर उत्तर शोधले आहे. अस्वस्थता आणि संघर्ष या परिस्थितीत करावयाचा व्यवहार आणि शांततेच्या परिस्थितीत करावयाचा व्यवहार यांची फोड करून. जगाला या दोन्ही गोष्टी आवश्यक आहेत हे पूर्ण लक्षात घेऊनच वाटचाल करावी लागते हे भारताचे म्हणणे आहे. याला अनुसरूनच त्याने कामे इत्यादीची वाटणी केली होती. समाजाला, माणसाला अधिकाधिक `मन-बुद्धी'श्रीमंत करण्याचा प्रयत्न सतत व्हावयास हवा ही त्याची एक बाजू आणि त्याला emergency अन contingency यांच्यासाठी सिद्ध ठेवायला हवे ही दुसरी बाजू. `मन-बुद्धी'श्रीमंत करण्याची बाजू अधिक मजबूत करत दुसऱ्या बाजूची गरज कमी करत जाणे हे भारताचे प्राचीन सूत्र. यालाच म्हणायचे सभ्यता आणि संस्कृती. जगाने तर याचा काही विचारच केला नाही. परंतु भारतही मार्गच्युत झाला. त्यामुळे आज स्थिती अशी आहे की गांधी आणि सावरकर यांच्यावरून आपण भांडत बसतो. गांधी आणि सावरकर दोघेही आवश्यक असतात हे आम्हाला उमगतच नाही. emergency अन contingency च्या वेळी गांधी उपयोगाचा नाही म्हणून आम्ही त्याला शिव्या घालतो आणि `मन-बुद्धी'च्या श्रीमंतीच्या मार्गात सावरकर अडथळा ठरतात म्हणून त्यांना शिव्या घालतो. शिव्या घातल्या की प्रतिक्रिया होऊन त्यांचे समर्थक गटतट निर्माण होतात. माणूस आणि समाज जिथल्या तिथेच राहतो. आपले कर्मदरिद्रीपण महापुरुष आणि परिस्थिती यांच्यावर ढकलून आम्ही मूर्खता कुरवाळत बसतो. दोघेही आवश्यक आहेत. दोघांची वेगवेगळी स्थाने आहेत. दोघांची बलस्थाने आहेत अन दोघांच्या मर्यादा आहेत. त्यांचा योग्य उपयोग करून आम्हास पुढे जायचे आहे हे भान आम्ही गमावून बसलो आहोत. जगाला ही दृष्टी देणे हेच भारताचे प्रयोजन आहे. आम्हालाच त्याचे आकलन होत नसेल तर आम्ही जगासंबंधीचे कर्तव्य काय पार पाडणार? अन भारत जगाला ही दृष्टी देणार नाही, जगाच्या जीवनात ती पूर्ण मिसळून टाकणार नाही तोवर; महायुद्धांचे आकडे मोजणे संपणार नाही.

- श्रीपाद कोठे
नागपूर
शुक्रवार, १४ एप्रिल २०१७

गुरुवार, १६ मार्च, २०१७

सप्तशती, ग्रेस आणि महिला दिन- ४


स्त्री असो अथवा पुरुष, माणूस म्हणून विचार केला पाहिजे या युक्तीवादातच एक अपूर्णता आहे. माणूस म्हणून विचार केला पाहिजे असे म्हणताना आपल्या मनात- क्रौर्य विरहीत करुणा, दुर्भावना व्यतिरिक्त चांगुलपणा या गोष्टी असतात. हे मुळातच wishful thinking आहे. आमची ती अपेक्षा असू शकते पण ते अशक्य आहे. या विश्वाचं, माणूसपणाचं ते स्वरूप नाही. विश्वाचं, माणसाचं स्वरूपच मिश्र आहे. त्यात चांगले आणि वाईट, सद्गुण व दुर्गुण यांचे मिश्रणच असते. एक सोडून दुसरे जोपासणे शक्य नसते. एवढेच नाही तर दोन चांगल्या व्यक्तींचा, विचारांचा, तत्वांचासुद्धा विसंवाद आणि संघर्ष निर्माण होतो. त्यातील एकही वाईट नसतो, तरीही. हे जग असंच आहे. कितीही डोकेफोड करा, कितीही आदळआपट करा ते बदलत नाही; बदललेलं नाही. त्यासाठी दोषारोपण, उपाययोजना, चर्वितचर्वण खूप करता येईल. पण चर्वितचर्वण म्हणजे उपाय नाही. आपल्याला क्रौर्य विरहीत करुणा, दुर्भावना व्यतिरिक्त चांगुलपणा हवा असेल तर माणसाला बुद्धत्वाकडे, ख्रिस्तत्वाकडे, ईशत्वाकडे, ब्रम्ह्त्वाकडे वाटचाल करावी लागेल. हेच आत्मत्व. सप्तशती याकडेच निर्देश करते. `यादेवि सर्वभूतेषु ...' अशी त्यातील नमनाची सुरुवात आहे. `सर्वभूतेषु' फार महत्वाचा शब्द आहे. सर्व भूतांच्या ठायी. मग तो पुरुष असो, स्त्री असो, पशु असो, पक्षी असो कोणीही. या सर्व भूतांच्या ठायी असलेल्या तत्वांना नमन आहे. प्रश्न येतो सर्व भूतांच्या ठायी असलेलं मातृत्व म्हणजे काय? पुरुषांच्या ठायी मातृत्व कसं? अन याहीपेक्षा महत्वाचं म्हणजे `यादेवि सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता' म्हणजे काय? मातृरुपात अवस्थित असलेली देवी असे म्हटले आहे. माताच जर देवी असेल तर मातृरूपाने अवस्थित असे का म्हटले? अन मातृरुपाशिवाय अन्य अनेक रूपांनी अवस्थित असलेली देवी वेगळी आहे काय? यासाठी थोडा सूक्ष्म विचार करावा लागेल.
देवी, शक्ती, माया हे शब्द भाषेच्या दृष्टीने स्त्रीवाचक आहेत, पण देवी, दुर्गा, आदिशक्ती, आदिमाया हे तत्व मात्र स्त्रीवाचक नाही. का नाही? या ठिकाणी दोन मूळ प्रश्नांचा विचार करावा लागतो. ते मूळ प्रश्न आहेत एकच मूळ तत्व दोन अथवा अनेक रुपात कसं व्यक्त होतं आणि दुसरा प्रश्न जडाचं चैतन्यात अन चैतन्याचं जडात रूपांतरण कसं होतं? या दोन्ही बाबी निसर्गात, मानवी जीवनात हरघडी पाहायला, अनुभवायला मिळतात. एक स्त्री एक पुरुष एकत्र येतात अन त्यातून स्त्री अथवा पुरुष नसलेला एक गर्भ आकाराला येतो. म्हणजेच दोनाचे एक होण्याची प्रक्रिया होते. या लिंगहीन गर्भाला लिंगप्राप्ती होते म्हणजेच पुन्हा एकाचे दोन होण्याची प्रक्रिया होते. चेतनाहीन मांसाच्या गोळ्याला चेतना प्राप्त होते आणि चेतनायुक्त देह चेतनाहीन होऊन जाण्याची प्रक्रियाही होते. मनुष्य मरण पावतो. या सगळ्यातच म्हणजे दोनाचे एक होणे, एकाचे दोन होणे, जडाला चैतन्य प्राप्त होणे, चैतन्याला जडत्व प्राप्त होणे ही जी काही प्रक्रिया आहे, हे घडण्याचं जे काही तत्व आहे, हे घडवणारी जी काही शक्ती आहे- ती आद्याशक्ती, आदिमाया, दुर्गा, ब्रम्ह इत्यादी. तेच आत्मस्वरूप. तेच `मी'. हे तत्व, ही शक्ती, ही प्रक्रिया अगम्य आहे. धर्म असो की विज्ञान; ते फक्त या विश्वाची वर्णने करतात. या विश्वाच्या आदितत्वाला मात्र त्यातील कोणीही स्पर्श करू शकत नाही. परंतु या अस्तित्वातील प्रत्येक जीवाचीच नव्हे तर जडाची; अन खरे तर प्रत्येक कणाची धाव, ओढ त्या आदितत्वाकडे आहे. ती कळो अथवा न कळो, आमच्या प्रत्येक स्पंदनाची धाव त्याकडेच आहे. कोणत्याही गोष्टीने, कोणत्याही उपलब्धीने, कोणत्याही कर्तृत्वाने, कोणत्याही संघर्षाने, कोणत्याही विजयाने, कोणत्याही यश वा अपयशाने आपली तृप्ती का होत नाही? याचे कारण ती आमची स्थानके नाहीतच. आम्ही ठरवले तरीही त्या त्या ठिकाणी थांबू शकणार नाही. अतृप्ती, धाव ही आत्मतत्वाला स्पर्श करीपर्यंत चालूच राहणार. कोणतेही धर्मशास्त्र सांगते, कोणताही महापुरुष सांगतो म्हणून ही धाव आहे असे नाही. तर ही आत्मतत्वाकडील धाव आहे म्हणून शास्त्र वा महापुरुष ते सांगतात. ते त्यांनी ठरवलेले नाही. ते तसे आहे एवढेच फक्त ते कथन करतात. ही पटण्या न पटण्याची बाब नाही, ही सिद्धांताची वा सिद्ध करण्याची गोष्ट नाही. मान्य करणे अथवा न करणे आपल्यावर आहे. मान्य केल्याने फरक पडत नाही अन न केल्याने फरक पडत नाही. शांती अन तृप्ती मिळते का? ही प्रत्येकाने आपापला विचार करण्याची बाब आहे. स्त्री असो वा पुरुष वा तृतीयपंथी; सगळ्यांच्या सगळ्या धडपडींचा हा मथितार्थ आहे.
हे सगळे नीट कळले, मान्य झाले, पटले. पुढे काय? काय होणार त्याने? त्याचा काही उपयोग आहे? की नुसताच काथ्याकूट. हा फार महत्वाचा प्रश्न आहे. हे खरे आहे की आपल्या या धडपडीचा अर्थ जाणून घेतल्याने व्यवहारात फारसा फरक पडणार नाही. त्याने एक मात्र होईल- आक्रस्ताळेपणा, अभिनिवेश, आग्रह, आडमुठेपणा, आक्रोश, आकांत, आक्रमकता कमी होतील. या विश्वातले संघर्ष आणि विसंवाद यांचे टोकदारपण कमी होईल. विचारीपण, समजूतदारपणा, विवेक या गोष्टींना भक्कम आधार प्राप्त होईल. ज्या आदितत्वाकडे हे सगळं अस्तित्व जीवाच्या आकांताने धावतं आहे त्या तत्वाचं, पर्यायाने स्वत:चं आत्मरूप समजून घेण्याला, जाणून घेण्याला अवकाश मिळेल. आमच्या या अनादि प्रवासाचा राजमार्ग जरा सुसह्य होईल. ऐहिक आणि आत्मिक शांती आणि तृप्तीचा थांबा गाठता येईल. सक्रियता कायम राहूनही धावपळ थांबेल. महिला, पुरुष, तृतीयपंथी, पशु, पक्षी, जड, चेतन सगळ्यांनाच त्यांच्या त्यांच्या दृश्य स्वरूपाच्या पलीकडील हे आत्मतत्व हृदयंगम होणं हे व्यावहारिक जीवनासाठीही आवश्यक आहे. हीच बुद्ध, ख्रिस्त, ईश्वर, ब्रम्ह होण्याची प्रेरणा आहे. स्त्रीत्व, पुरुषत्व, जातीत्व किंवा अन्य कुठलं तत्व यांनी संघर्ष आणि विसंवादाचं स्वरूप फक्त बदलत राहील. आत्मत्वाच्या प्रेरणेनेच संघर्षाचं समन्वयात आणि विसंवादाचं संवादात रूपांतरण होऊ शकेल. अर्थात ते तसं व्हावं का? होईल का? कधी होईल? हेदेखील त्या आदिमायेलाच ठाऊक.
यावर्षीच्या महिला दिनी मला प्रतीत झालेला सप्तशती, मातृत्व, स्त्रीशक्ती यांचा हा आशय आहे.
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
गुरुवार, १६ मार्च २०१७

सप्तशती, ग्रेस आणि महिला दिन- ३


महिमामंडन आणि महिमाभंजन या दोन प्रवृत्ती माणसात प्रबळ असतात. त्यातूनच स्त्री ही दुर्गा आहे इत्यादी भावना आणि तिला देवी वगैरे न करता माणूस म्हणून राहू द्या हा युक्तिवाद आकारास येतात. महिलांच्या स्त्रीत्व आणि माणूसपण यावर भर देण्याच्या आजच्या युगात या भूमिकांचा विचार क्रमप्राप्त ठरतो. महिला माणूस आहेत. पुरुषही माणूस आहे. त्यामुळे जे जे पुरुष करतो ते ते महिलाही करू शकतात. त्यांनी ते करायला हवे, असा आजचा विचारप्रवाह आहे. यात खूप काही वावगे नसले तरीही काही बाबींचा निर्देश आवश्यक ठरतो. १) पुरुष जे जे करतो ते ते श्रेष्ठ. त्यामुळे महिलांनी ते केल्याशिवाय त्यांचे श्रेष्ठत्व सिद्ध होणार नाही. २) योग्य अयोग्य हा विवेक न करता पुरुष काही करीत असेल तर तसे करण्याचा आम्हालाही हक्क आहे. या दोन्ही धारणा चुकीच्या आहेत हे वेगळे पटवून देण्याची गरज नाहीच. शिवाय यातून ज्या अनेक बालिश भावना, धारणा, कल्पना जन्माला येतात त्या वेगळ्याच. पुष्कळदा तर्क ऐकायला येतो- मुलगा झाल्यावर पेढे आणि मुलगी झाल्यावर बर्फी वाटतात असे का? हे योग्य नाही. खरं तर दोघांनाही बहाल केलेलं त्यांचं त्यांचं स्वतंत्र अस्तित्व अशा स्वरुपात देखील याकडे पाहता येईल. एक गंमत म्हणूनही त्याकडे पाहता येईल. मात्र `स्त्रीविमर्श' अथवा `स्त्रीवाद' हा किती पुरुषकेंद्रित आहे हेच यातून दिसून येते. बर्फी वाटून तिचे स्वतंत्र अस्तित्व अधोरेखित होऊ शकते हा विचार स्त्रीवादी करूच शकत नाहीत. कारण त्यांचे सारे लक्ष पुरुष काय करतात याकडेच असते. स्वयंपाकघरातील अनेक गोष्टींना असलेली स्त्रीवाचक नावे हाही वादविषय. वास्तविक तिचा एकाधिकार निमूटपणे मान्य करण्यात आलेला आहे असाही अर्थ लावता येऊ शकेल. तो श्रेष्ठत्वाचा निकष म्हणता येईल, पण श्रेष्ठत्वाचा निकष पुरुष हा असल्याने तसा अर्थ लावता येत नाही. मान्यही करता येत नाही. तेच वस्त्रप्रावरणे, वागणे- बोलणे- भाषा- छंद- आवडी- अशा सगळ्या बाबीत पाहायला मिळते. महिलांमधील व्यसनाधीनता, शिवराळ भाषा, मर्यादा तोडण्याचा अट्टाहास स्त्रीवादाची पुरुषकेंद्री मानसिकता अधोरेखित करतो. आपली उक्ती कृती, विचार उच्चार यांचे निकष आणि मापदंड पुरुष काय करतो हे नसावेत याची स्त्रीवादाची जाणीव व्यापक होण्याची नितांत गरज आहे. व्यक्ती म्हणून सर्वांगीण विकास आणि समाजधारणेतील योगदान यासाठीची महिलांची वाटचाल ही योग्य आणि अभिनंदनीय आहेच. जीवनाच्या सर्वच क्षेत्रात असलेला त्यांचा वावर योग्यच आहे. मात्र या बाबतीतही दोन बाबींचा निर्देश आवश्यक ठरतो. १) अशा प्रकारे विकास आणि योगदान करताना मानसिकता कशी आहे ते महत्वाचे ठरते. म्हणजे आपण जुन्या पद्धतीने वाढलो त्यामुळे स्वाभाविकपणे येणाऱ्या मर्यादा, पुढच्या पिढीने वागवण्याची गरज नाही असाही दृष्टीकोन पाहायला मिळतो. योग्य अयोग्यतेचे निकष पुढच्या पिढीसाठी असण्याची गरज नाही. विवेक वगैरे जरा बाजूला ठेवले तरी हरकत नाही अशीही एक समजूत पाहायला, अनुभवायला मिळते. २) पुरुषांनी जगात आजवर जे जे काही केले त्याने त्यांचे वा जगाचे खूप काही भले झाले. जगाचे नंदनवन झाले, सुख- शांती- समाधान सर्वत्र नांदू लागले असे झाले आहे का? या दोन बाबींचा विचारही महत्वाचा ठरतो.
महिलांचा माणूस म्हणून विचार व्हायला हवा ही अतिशय रास्त भूमिका आहे. परंतु माणूस म्हणजे काय याचाही विचार हवा की नाही? अनेकदा जो गोंधळ होतो त्याची नेमकी मेख इथे आहे. माणूस म्हणजे शरीर, मन- मनातील इच्छा आकांक्षा यांचे एक गाठोडे, बुद्धी अन त्याच्या आधारावरील जोडतोडी, त्याच्या आधारावरील व्यवस्थापन एवढेच का? प्रचलित विचारपद्धतीत माणसाचे एवढेच स्वरूप विचारात घेतले जाते. नव्हे ते एवढेच आहे अशी एक दृढ श्रद्धा अनादी काळापासून जोपासल्या गेलेली दिसते. अन हेच खरेही आहे. असे म्हटले जाते की- हिंदू अथवा भारतीय विचार यापुढे जाऊन आत्म्याचा विचार मांडतो. हे खरेही आहे अन खोटेही. खरे यासाठी की, त्या दिशेने भारतातील लाखो करोडो लोकांनी आजवर चिंतन, प्रयोग आदी करून काही निश्चित बाबी निष्कर्षरुपात समोर ठेवल्या आहेत. अन खोटे एवढ्यासाठी की, ते पूर्णत: व्यवहारात कधीच नव्हते. त्या आधारावर उभा असलेला समाज पूर्णत: अस्तित्वात नव्हता. त्यामुळे तो आत्मविचार हा वारसा अथवा ठेव म्हणता येणार नाही. दुसऱ्याही एका कारणासाठी हे खोटे आहे. ते म्हणजे- आत्मविचार हा `माणूस' विचाराच्या पलीकडचा विचार आहे. माणूस ही मर्यादितच गोष्ट आहे. तात्पुरती बाब आहे. (खोटी नाही.) माणूस हे `मी'च्या प्रवासातील केवळ एक स्थानक आहे. अनेकदा भारतीय विचारात हा घोळ पाहायला मिळतो. आत्मा ही शरीर, मन, बुद्धी यासारखी एक वस्तू आहे असेच समजले जाते. जसे भाजीत वेगवेगळ्या घटकांचे प्रमाण असते तसे मानवी जीवनात आत्म्याचे प्रमाण आहे असा काहीसा प्रकट वा सुप्त भाव पाहायला मिळतो. तसे नसून हे संपूर्ण अस्तित्व हीच आत्मतत्वाची अभिव्यक्ती असून यातील `माणूस' या बाबीसह सगळ्याच गोष्टी सीमित, तात्पुरत्या आहेत. अशी एक वेळ असेल जेव्हा आपण माणूस नसून भलतेच काही तरी असू आणि अशी एक वेळ राहील जेव्हा आम्ही माणूस न राहता वेगळेच काही असू. म्हणूनच `माणूस' म्हणून केला गेलेला विचार भारतीय अथवा भारताबाहेरील हा मर्यादित म्हणावा लागतो. हां, एक गोष्ट खरी की- भारताबाहेर त्याच्या या मर्यादेचा विचार झालेलाच नाही. पण भारतात मात्र तो झालेला आहे. भारतीय विचार अथवा हिंदू विचार हा त्यामुळे वैचारिक क्षेत्रात काही पावले तरी पुढचा म्हणावा लागेल. (क्रमशः)
- श्रीपाद कोठे
नागपूर
बुधवार, १५ मार्च २०१७